Тіршілік алуантүрлілігі

Дала

Тәжірибелер

0/4

Тәжірибені таңдаңыз: модель жағдайды өзі дайындайды, ал сіз құралдар мен графикті бақылайсыз.

Уақыт

1-күн 06:00

×1: бір секундта — тәуліктің алтыдан бірі (4 сағат).

Көміртек айналымы: шөп → қой → қасқыр

Күндіз

Шөп ауадағы СО₂-ні сіңіреді, жануарлар шөпті жейді, ал редуценттер өлі қалдықты қайтадан СО₂-ге айналдырады

фотосинтез қорек арқылы тыныс алу → СО₂ өлі қалдық, ыдырау

Ауадағы СО₂41шартты бірлік—

Шөп (продуцент)150көміртек қоры—

Қой / қасқыр6 / 2консументтер—

Өлі органика47топырақта—

Соңғы 40 күн

СО₂шөпөлі органикақойларқасқырлар

Модель жеңілдетілген: мәндер шартты бірлікпен берілген.

Не болып жатыр

Көміртектің ауадағы үлесі15 %

Журнал

Биология нені зерттейді

1-сабақпроцеске басыңыз

Биология (грекше bios — тіршілік, logos — ілім) — тірі ағзалардың құрылысын, тіршілік әрекетін, дамуын және қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылым.

Биология ағзадағы әр процесті жеке қарастырады: ағза қалай қоректенеді, қоректі қалай қорытады, қажетті затты барлық жасушаға қалай жеткізеді, керексізін қалай шығарады, қалай көбейеді және белгілерін ұрпағына қалай береді.

Процесс	Мысал
Қоректену	өсімдік — фотосинтез; қой — шөп жейді; қасқыр — жыртқыш
Тасымалдау	адам мен жануарларда заттарды қан тасиды
Бөліп шығару	жануарларда — бүйрек; өсімдіктерде — жапырақ арқылы
Реттелу	жануарларда жүйке жүйесі бар, өсімдіктерде жоқ

Экология — сыртқы ортаның тірі ағзаға әсерін және ағзалардың өзара байланысын зерттейтін биология саласы.

Процеске басыңыз — биология ол туралы қандай сұрақ қоятыны шығады.

ҰБТ тұзағы

Кейде «өсімдікте жүйке жүйесі жоқ, демек ол сыртқы әсерге жауап бермейді» дейді — бұл қате. Жүйке жүйесі тек жануарларға тән, ал тітіркенгіштік барлық тірі ағзада бар: өсімдіктің жапырағы жарыққа қарай бұрылады.

Тірі мен өлінің айырмашылығы — жасуша

1-сабақүлгіні микроскоппен қараңыз

Тірі ағзаның басты белгісі — жасушалық құрылым. Кез келген тірі ағза бір немесе көп жасушадан тұрады, ал өлі табиғат денелерінде (тас, су, ауа) жасуша болмайды. Тыныс алу, қоректену, көбею — тіршіліктің барлық процесі жасушаның ішінде жүреді.

Ғарыш аппараты Марстан тірі ағзаға ұқсайтын дене тапты делік. Оның сыртқы түріне немесе қозғалысына қарап қорытынды жасауға болмайды: одан кішкене бөлік алып, микроскоппен қарау керек. Жасуша көрінсе — тірі ағза.

Қасиет	Өлі табиғатта
Жасушалық құрылым, зат алмасу, көбею	жоқ
Тұқым қуалаушылық, тітіркенгіштік	жоқ
Өсу	ұқсасы бар: кристалл өседі
Қозғалыс	ұқсасы бар: өзен ағады, тас жылжиды

ОйынБұл белгі тек тірі ағзаға тән бе, әлде оның ұқсасы өлі табиғатта да бар ма?

ҰБТ тұзағы

Кейде «қозғалады, демек тірі» дейді — бұл қате. Өзен ағады, шөлдегі тастар жылжиды, бірақ олар тірі емес. Дененің тірі екенін жасушасы арқылы дәлелдейміз. Құрамында көміртектің болуы да дәлел емес: көміртек СО₂-де де, тас көмірде де бар.

Көміртек айналымы

1-сабақпроцесті таңдаңыз

Жердегі тірі ағзалардың бәрі көміртек қосылыстарынан — органикалық заттардан құралған. Органикалық заттың негізгі көзі — өсімдіктер. Олар күн сәулесінің энергиясымен ауадағы көмірқышқыл газы мен судан глюкоза, фруктоза сияқты органикалық заттар түзеді — бұл фотосинтез:

Фотосинтез6СО₂ + 6Н₂О → С₆Н₁₂О₆ + 6О₂ (жарық, хлорофилл)

Адам мен жануар мұны істей алмайды. Өсімдікқоректі қой шөптің көмірсуларын жеп, өз денесінің затын құрайды. Жыртқыш қасқыр көміртекті қойдан алады. Тізбектің әр буынында қоректің көп бөлігі тыныс алуға, қозғалысқа жұмсалады, сондықтан табиғатта жыртқыштар аз, өсімдікқоректілер көп.

Қасқыр өлгенде оның денесін редуценттер — топырақтағы бактериялар мен саңырауқұлақтар — СО₂-ге, суға және минералды заттарға дейін ыдыратады. Өсімдік СО₂-ні жапырағымен, су мен минералды заттарды тамырымен қайта алады. Тірі ағзалар тыныс алғанда да ауаға СО₂ бөледі.

Процесті таңдаңыз немесе «Айналым» батырмасын басыңыз.

ОйынКөміртектің жолын ретімен құрастырыңыз: ауадан ауаға дейін.

ҰБТ тұзағы

Көміртек (С) — химиялық элемент, көмірсу — органикалық зат (глюкоза, крахмал), көмірқышқыл газы (СО₂) — фотосинтездің бастапқы заты. Кейде «өсімдік өлген жануардың ақуыздарын тамырымен тікелей сіңіреді» дейді — бұл қате: алдымен редуценттер оларды СО₂ мен минералды заттарға дейін ыдыратады.

Жүйелеу және тіршіліктің үш тобы

2-сабақжасуша бөлігін қосыңыз

Құрам бөлігін таңдаңыз — кімде бар екенін көресіз.

Жүйелеу (систематика) — жер бетіндегі барлық тірі ағзаларды сипаттап, атау беретін және ұқсастығы мен туыстығына қарай топтарға бөлетін биология бөлімі.

Жүйелеу тірі табиғаттың алуантүрлілігіне тәртіп орнатады, ағзалардың туыстығын анықтайды, эволюцияға түсінік береді, мәдени өсімдіктер мен үй жануарларының арғы тегін зерттейді. Пингвин ұшпайды, бірақ денесі қауырсынмен жабылған, жұмыртқа салады — ол құс.

Жасушаның үш негізгі құрам бөлігі: нуклеин қышқылдары (ДНҚ, РНҚ), цитоплазма және плазмалық мембрана. Ядро мен жасушаның болуына қарай тірі ағзалар үш топқа бөлінеді:

Топ	Ядро	Өкілдері
Эукариоттар — ядролылар	бар	өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, протистер
Прокариоттар — ядросыздар	жоқ, ДНҚ цитоплазмада	тек бактериялар (цианобактерияларды қоса)
Вирустар	жасушасы жоқ	нуклеин қышқылы + ақуыз қабықша

«Эу» — нағыз, «карион» — ядро; «про» — дейін, яғни «ядроға дейінгілер». Вирус тек тірі жасушаның ішіне енгенде ғана көбейеді, сондықтан оны тірі мен өлінің шекарасындағы форма дейді.

ОйынАғзаларды үш топқа бөліңіз.

ҰБТ тұзағы

Кейде вирусты прокариотқа жатқызады — бұл қате: вирустың жасушасы жоқ, ол прокариот та, эукариот та емес. Цианобактериялардың ескі атауы «көк-жасыл балдырлар», бірақ олар ядросыз — бактериялар.

Автотрофтар, гетеротрофтар және бес патшалық

2-сабақбелгіні таңдаңыз

Автотрофтар — бейорганикалық заттан органикалық зат түзетін ағзалар: көбі жарықта фотосинтез жасайды (өсімдіктер, цианобактериялар, эвглена). Гетеротрофтар — дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар (жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялардың көбі, амеба).

Саңырауқұлақ сырттай өсімдікке ұқсайды, бірақ фотосинтез жасамайды: оның жіңішке жіпшелері — гифалар (бәрі бірге — мицелий) — шіріген қалдықтардағы дайын органикалық затты денесінің бетімен сіңіреді. Амеба жалған аяқтарымен қорек бөлшегін қармайды, эвглена жарықта хлорофилл арқылы фотосинтез жасайды.

Патшалық	Ядро	Қоректенуі	Өкілдері
Бактериялар	жоқ	авто- және гетеротроф	Жердегі алғашқы ағзалар; цианобактериялар
Протистер	бар	авто- және гетеротроф	амеба, кірпікшелі кебісше, эвглена
Саңырауқұлақтар	бар	гетеротроф	қозғалмайды, өмір бойы өседі
Өсімдіктер	бар	автотроф	хлорофилл, фотосинтез, О₂ бөледі
Жануарлар	бар	гетеротроф	қозғалады; құмырсқа да — жануар

Патшалыққа меңзеңіз немесе белгіні таңдаңыз.

КарточкаларӘр патшалық туралы басты фактіні еске түсіріп, карточканы аударыңыз.

ҰБТ тұзағы

Кейде «бес патшалықты Линней ұсынды» дейді — бұл қате. Линней тірі ағзаларды екі патшалыққа — өсімдіктер мен жануарларға бөлген. Бес патшалық жүйесін 1969 жылы Роберт Уиттекер ұсынған. Вирустар бұл жүйеге кірмейді.

Карл Линней және жүйелік категориялар

2-сабақтүрден патшалыққа көтеріліңіз

Сатыға меңзеңіз. Қызыл белгі — өсімдік пен жануарда атауы әртүрлі категориялар.

Карл Линней — швед ғалымы, «систематиканың атасы», қазіргі жүйелеудің негізін қалаушы. 1735 жылы «Табиғат жүйесі» еңбегін жариялады.

Түрді жіктеудің негізгі бірлігі етіп алды.
Бинарлы (қос) номенклатураны енгізді: әр түр екі латын сөзімен аталады. Бірінші сөз — туыс, екіншісі — түр: Homo sapiens — «ақылды адам».
Өсімдіктер мен жануарларды бірінің ішіне бірі кіретін категорияларға бөлді.

Өсімдіктерде	Жануарларда
патшалық	патшалық
бөлім	тип
класс	класс
қатар	отряд
тұқымдас → туыс → түр	тұқымдас → туыс → түр

Категорияларды мекенжай сияқты елестетуге болады: ел → қала → мектеп → сынып → оқушы. Линнейге дейін адамдар тышқан қамбадағы бидайдан, шыбын шіріген еттен пайда болады деп ойлаған.

ОйынАрқардың категорияларын ең кішісінен ең ірісіне дейін ретімен қойыңыз.

ҰБТ тұзағы

«Ашық тұқымдылар типі» немесе «Жұптұяқтылар қатары» деген нұсқа қате: өсімдіктерде — бөлім мен қатар, жануарларда — тип пен отряд. Ең кіші жүйелік категория — түр, ең ірісі — патшалық.

Түр және популяция

2-сабақбудандастырып көріңіз

Түр — құрылысы мен тіршілік ету ортасы ұқсас, өзара еркін шағылысып, өсімтал ұрпақ беретін және белгілі бір аумақты (ареалды) мекендейтін даралар жиынтығы.

Популяция — белгілі бір аумақта ұзақ уақыт тіршілік ететін, сол түрдің басқа популяцияларынан оқшауланған, бір түрге жататын даралар тобы.

Зебра жылқыға ұқсайды, бірақ олар — екі бөлек түр: табиғатта шағылыспайды, ал қолдан будандастырғанда туған буданнан ұрпақ болмайды. Жылқы мен есектің буданы — қашыр да ұрпақсыз. Демек, сыртқы ұқсастық жеткіліксіз: басты шарт — өсімтал ұрпақ.

Жылқы мен зебраны будандастырып көріңіз.

ҰБТ тұзағы

Кейде популяцияны «түрлердің жиынтығы» дейді — бұл қате: популяция бір ғана түрдің дараларынан тұрады. Популяция жүйелік категория да емес.

Өсімдіктер жүйесі. Балдырлар

6-сабақтопқа басыңыз

Топқа басыңыз немесе балдырды таңдаңыз.

Өсімдіктер төменгі сатыдағы және жоғары сатыдағы болып бөлінеді. Төменгі сатыдағы өсімдіктерге тек балдырлар жатады. Жоғары сатыдағылар — споралы (мүктер, плаундар, қырықбуындар, қырыққұлақтар) және тұқымды (ашық тұқымдылар мен жабық тұқымдылар).

Таллом (қабат) — ұлпалар мен мүшелерге бөлінбеген, тек жасушалардан тұратын балдыр денесі. Балдырда тамыр, сабақ, жапырақ, гүл болмайды.

Құрылысы	Өкілі
бір жасушалы	хламидомонада
колониялы	вольвокс — көп жасушаның бірлестігі
көп жасушалы, жіпше тәрізді	улотрикс, спирогира

Көп жасушалы балдыр судың түбіне ризоидтар арқылы бекінеді. Ризоид — тамыр емес: ол тек бекітеді, ал суды балдыр бүкіл денесімен сіңіреді.

ОйынӨсімдікті өз тобына салыңыз.

ҰБТ тұзағы

«Балдыр денесі» сұрағында нұсқалар: сабақ, таллом, жапырақ, ризоид. Дұрысы — таллом. Ризоид — дене емес, бекітетін өсінді. Вольвоксты бір жасушалы деп шатастырмаңыз: ол — колониялы балдыр.

Споралы өсімдіктер

6-сабақспораларды шашыңыз

Спора — тұқымға ұқсайтын, бірақ тұқым емес, бір жасушадан тұратын көбею жасушасы. Споралар спорангийлерде түзіледі.

Мүктер — споралылардың ең қарапайымы, құрлыққа алғаш шыққан өсімдіктердің бірі. Оларда өткізгіш және тірек ұлпалары қалыптаспаған, сондықтан биікке өспейді. Тамыры жоқ: топыраққа ризоидтар бекітеді, суды көбіне денесінің бетімен сіңіреді — ылғалды, көлеңкелі жерде өседі. Бауыр мүктерінің денесі жалпақ жасыл пластинка; ҰБТ-да жиі кездесетін өкілі — маршанция.

Плаундар, қырықбуындар, қырыққұлақтар мүктерден күрделірек: оларда өткізгіш ұлпа мен тамыр бар, бірақ олар да спорамен көбейеді. Қырыққұлақтардың ата-тегі — құрлыққа алғаш шыққан ұсақ өсімдіктер риниофиттер. Ежелгі ормандардағы ағаш тәрізді плаундар, қырықбуындар мен қырыққұлақтардың қалдықтары жер астында тас көмір қорын түзді. Ағаш тәрізді қырыққұлақтар Аустралияның реликт ормандарында әлі де кездеседі.

Өсімдік бөлігіне меңзеңіз.

ҰБТ тұзағы

«Өткізгіш және тірек ұлпалары қалыптаспаған жоғары сатыдағы өсімдік» — мүктер; плаунда өткізгіш ұлпа бар, ал балдыр төменгі сатыдағы өсімдік. Кейде риниофиттерді ежелгі алып ағаштар дейді — бұл қате: олар ұсақ алғашқы құрлық өсімдіктері, ал тас көмірді ағаш тәрізді споралылар түзген.

Тұқымды өсімдіктер және гүлдің құрылысы

6-сабақгүлді тозаңдандырыңыз

Гүл бөлігіне меңзеңіз.

Ашық тұқымдылар — тұқым арқылы көбейетін алғашқы өсімдіктер. Гүлі де, жемісі де жоқ: тұқымы бүр қабыршақтарының бетінде ашық жатады. Ата-тегі — жойылып кеткен тұқымды қырыққұлақтар. Өкілдері: қарағай, шырша, балқарағай, арша. Жапырақтары — қылқан; көбі мәңгі жасыл, бірақ балқарағай қысқа қарай қылқанын түсіреді.

Жабық тұқымдылар (гүлділер) — гүл мен жеміс алғаш осы топта пайда болды. Тұқым бүршігі аналықтың түйінінде жатады және түйін қабырғасымен жабық қорғалады — атауы осыдан.

Гүл бөлігі	Құрылысы
Гүл сағағы мен табаны	гүлді сабақпен байланыстырады; барлық бөлік табанға бекінеді
Тостағанша	күлтенің астындағы жасыл жапырақшалар (раушанда анық көрінеді)
Күлте	түрлі түсті күлте жапырақшалары
Аталық	аталық жіпшесі мен тозаңқап; тозаңқапта тозаң түзіледі
Аналық	аузы, мойны, түйіні; түйінде тұқым бүршігі

ОйынТозаңнан жеміске дейінгі оқиғаларды ретімен қойыңыз.

ҰБТ тұзағы

Ашық тұқымдылардың көбею мүшесі — тұқым (спора емес; сперматозоид пен жұмыртқа жасуша — мүше емес, жыныс жасушалары). Кейде бүрді жеміс дейді — бұл қате: жеміс тек гүлділерде, аналықтың түйінінен түзіледі. Жабық тұқымдылардың ерекшелігі — гүл мен жеміс.

Дара жарнақтылар мен қос жарнақтылар

6-сабақбелгілерді салыстырыңыз

Белгі	Дара жарнақтылар	Қос жарнақтылар
Тұқым жарнағы	біреу	екеу
Тамыр жүйесі	шашақ: негізгі тамыр байқалмайды	кіндік: негізгі тамыр анық
Жүйкелену	параллель немесе доғалы	торлы: қауырсынды немесе саусақты
Жапырағы	көбіне жай	жай да, күрделі де
Гүлсерігі	көбіне жай: тек күлте	қосарлы: тостағанша + күлте
Камбий	жоқ → жылдық сақина жоқ	бар → сабақ жуандайды
Тіршілік формасы	көбіне шөп (ерекшелігі — пальма)	шөп, бұта, ағаш

Дара жарнақтылар: бидай, жүгері, қызғалдақ, інжугүл, пияз, сарымсақ, құртқашаш, пальма. Қос жарнақтылар: бұршақ, үрмебұршақ, жержаңғақ, грек жаңғағы, пісте, асқабақ, қарбыз, алма ағашы, раушан.

Камбий — сабақты жыл сайын жуандататын бөлінгіш ұлпа; ағаштың көлденең кесігіндегі жылдық сақиналарды осы түзеді.

1-ойынДара жарнақты ма, қос жарнақты ма?

2-ойынЖапырақтың жүйкеленуін анықтаңыз.

ҰБТ тұзағы

Кейде «дара жарнақтыларда ағаш болмайды» дейді — пальма ерекшелік: ол ағаш тәрізді, бірақ дара жарнақты, сабағында камбий де, жылдық сақина да жоқ. Торлы қауырсынды жүйкелену — емен, алма, жөке, қайың; торлы саусақты — жүзім, Канада үйеңкісі, бегония.

Саңырауқұлақтар — ерекше патшалық

6-сабақбелгілерді ажыратыңыз

Белгілер тобын таңдаңыз немесе жасуша бөлігіне меңзеңіз.

Саңырауқұлақтарда өсімдік белгілері де, жануар белгілері де бар, сондықтан олар жеке патшалыққа бөлінеді.

Өсімдікке ұқсасжасушасы берік жасуша қабырғасымен қапталған; бүкіл тіршілігі бойы өседі; қоректік затты денесінің бетімен сіңіреді; қозғалмайды, жасушасында вакуоль бар; спора және вегетативті жолмен көбейеді

Жануарға ұқсасқабырғасы целлюлозадан емес, хитиннен тұрады; хлоропласты жоқ — гетеротроф; қор заты — гликоген (өсімдікте — крахмал)

Хитин — шаянтәрізділер мен қоңыздардың сыртқы қаңқасының заты. Адам да артық көмірсуды бауырда гликоген түрінде жинайды. Вегетативті көбею — ағзаның бір бөлігінен жаңа ағзаның дамуы: саңырауқұлақ мицелийінің бөлігінен өсіп шыға алады.

ОйынБұл белгі саңырауқұлақты өсімдікке жақындата ма, әлде жануарға ма?

ҰБТ тұзағы

Бір құрылымның екі жағын ажыратыңыз: «жасуша қабырғасы бар» — өсімдік белгісі, ал «қабырғасы хитиннен тұрады» — жануар белгісі. «Өмір бойы өседі» — өсімдік белгісі, «хлоропласт жоқ, гетеротроф» — жануар белгісі.

Зең, ашытқы, қалпақшалы саңырауқұлақтар және қыналар

6-сабақәр саңырауқұлақты іске қосыңыз

	Құрылысы	Көбеюі және маңызы
Мукор	бір жасушалы (көп ядролы, пердесіз мицелий); ақ мақта тәрізді	споралары қара шар тәрізді спорангийлерде; тағамды бүлдіреді
Пеницилл	көп жасушалы (жіпшелері перделермен бөлінген); жасыл немесе көкшіл-жасыл	споралары жіпше ұштарында тізбектеліп түзіледі; пенициллин антибиотигін береді
Ашытқы	бір жасушалы; басқа атауы — сахаромицеттер	бүршіктену; қантты ыдыратып, оттегісіз де тіршілік етеді, СО₂ бөледі — нан ашытуда қолданылады
Қалпақшалы	көп жасушалы; жеміс денесі — қалпақ пен түбіртек, негізгі бөлігі — топырақтағы мицелий	споралар; жеуге жарамды: ақ саңырауқұлақ, түлкіжем, қайың саңырауқұлағы; улы: шыбынжұт

Зеңдер — сапротрофтар: шірінді бактериялар сияқты өлі органикалық заттарды ыдыратады. Нанда бір ғана жасыл дақ көрінсе де, нанды түгел тастаған дұрыс: көзге көрінбейтін мицелий бүкіл нанға тарап кетеді.

Қына — балдыр мен саңырауқұлақтың симбиозы: балдыр фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді, саңырауқұлақ жіпшелері су мен минералды заттарды береді. Қыналар тек ауасы таза жерде өседі — олар ауа тазалығының көрсеткіші.

ОйынСипаттама қай саңырауқұлаққа тиесілі?

ҰБТ тұзағы

«Көп жасушалы зең саңырауқұлағы» — пеницилл. Мукор мен ашытқы — бір жасушалы. Түлкіжем де көп жасушалы, бірақ ол зең емес, қалпақшалы саңырауқұлақ. Қыналарды қазір өсімдікке жатқызбайды: бұл — саңырауқұлақ пен балдырдан құралған ерекше топ.

Сабақ соңындағы сұрақтар

1, 2, 6-сабақтаржауап беріп, аударыңыз

ҰБТ-ның жиі сұрақтарыСабақ соңында талданатын сұрақтар. Ойша жауап беріп, карточканы аударыңыз.

Модельдер мен схемалар оқуға ыңғайлы болу үшін жеңілдетілген: ағзалардың масштабы сақталмаған.