Үлгілер жинағы

Тәжірибелер

0/4

Тәжірибені таңдаңыз немесе кез келген үлгіні құралдармен зерттеп, оның тобын сахнаның оң жағынан таңдаңыз.

Үлгілер

⚑ белгісі — тұзақ-үлгі: аты немесе сырт пішіні басқа топқа ұқсайды.

Уақыт

0 с
Орта температурасы20 °C

Ортаны суытып не жылытып, термометрмен дене температурасын бақылаңыз.

Анықтауыш зертханасы

Зерттеу
Төрт құралмен белгілерді тексеріп, үлгінің тобын анықтаңыз
эктодерма мезодерма энтодерма дене қуысы
Дене жабыны—лупа
Ішкі құрылысы—кесік
Тыныс алуы—тыныс
Дене температурасы—термометр

Дене мен орта температурасы

ортадене
Не болып жатыр

Тексерілген белгілер0 / 4
Дұрыс анықталды0

Журнал

    1

    Омыртқасыздар мен омыртқалылар

    3-сабақтопқа меңзеңіз

    Тірі ағзаларды жүйелеген ғалым — Карл Линней. Ал жануарларды алғаш рет омыртқасыздар мен омыртқалылар деп екі топқа бөлген — француз табиғат зерттеушісі Жан Батист Ламарк. Ол алғашында ботаник болған; ағзаны анықтауға арналған дихотомиялық кілтті де ғылымға Ламарк енгізген.

    БелгіОмыртқасыздарОмыртқалылар
    Ішкі қаңқажоқ: омыртқа жотасы да, бас сүйек те жоқбар: омыртқа жотасы мен бас сүйек
    Тірегікейбірінде сыртқы қаңқа (хитин) немесе бақалшақішкі сүйек қаңқа
    Топтарықарапайымдылар, губкалар, ішекқуыстылар, жалпақ, жұмыр және буылтық құрттар, ұлулар, буынаяқтыларбалықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер

    Ламарктан бұрын құрттың, сегізаяқтың және акуланың айырмашылығы нақты анықталмаған: суда жүзетіннің бәрін «балық» дей беретін.

    Топқа меңзеңіз немесе «Ламарк бөлуі» батырмасын басыңыз.

    ОйынЖануарды тиісті топқа жатқызыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Жануарларды омыртқасыздар мен омыртқалыларға алғаш бөлген — Ламарк. Линней — систематиканың атасы, Мендель — тұқым қуалаушылық заңдарын ашқан, Пастер — микроағзаларды зерттеген.

    2

    Қарапайымдылар, губкалар, ішекқуыстылар

    3-сабақсуды ағызыңыз

    Бөлікке меңзеңіз немесе батырманы басыңыз.

    ҚарапайымдыларДенесі бір жасушадан тұрады, бірақ ол — тұтас ағза. Амёба, вольвокс. Қозғалыс органоидтары — жалған аяқтар, кірпікшелер, талшықтар; жиырылғыш вакуоль артық суды шығарады, ас қорыту вакуолі қоректі қорытады; кейбірінде жарық сезгіш көзше бар.
    ГубкаларӨсімдікке не тасқа ұқсайды, бірақ — нағыз жануар. Түпке бекініп, қозғалмай тіршілік етеді. Су поралар арқылы кіріп, қорек ұсталып қалады, тазарған су сыртқа шығады: губка — мұхиттың табиғи сүзгісі. Ең қарапайым көп жасушалы жануарлар.
    ІшекқуыстыларМаржандар, медузалар, гидралар, актиниялар. Денесі екі қабатты: сыртқы — эктодерма, ішкі — энтодерма. Ішінде бір ғана қуыс — ішек қуысы. Маржан рифі қатты, себебі полиптер айналасына әкті қаңқа бөледі.

    Адамның ұрығы бір жасушадан басталып, үш ұрық қабатын түзеді: эктодерма, энтодерма, мезодерма. Ішекқуыстыларда — тек екеуі.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Губка, маржан, актиния — өсімдік те, тас та емес, жануарлар. Ішекқуыстыларда ішек қуысы бар, бірақ дене қуысы жоқ — бұл екі ұғымды шатастырмаңыз. Жиырылғыш вакуоль — қозғалыс органоиды емес.

    3

    Құрттар: «алғаш рет» баспалдағы

    3-сабақбелгіні таңдаңыз

    Құрттардың үш тобы бірінен кейін бірі күрделене түседі. ҰБТ әр топта алғаш рет пайда болған белгіні сұрайды.

    ТопАлғаш рет пайда болдыӨкілдері
    Ішекқуыстыларекі ұрық қабаты: эктодерма мен энтодермамаржан, медуза, гидра
    Жалпақ құрттармезодерма және бұлшық ет жүйесісиыр цепені, бауыр сорғышы
    Жұмыр құрттарсұйықтыққа толы дене қуысыадам аскаридасы
    Буылтық құрттарқан мен қан тамырларыжауын құрты, көпқылтанды құрттар

    Жалпақ құрттардың денесі жалпақ, қуысы жоқ, көбі — паразит: сиыр цепені адам ішегінде, ұзындығы бірнеше метрге жетеді; бауыр сорғышы сиыр мен қойдың бауырында тіршілік етеді. Жұмыр құрттардың дене қуысы сұйықтыққа толы, сондықтан көлденең кесігі дөңгелек. Буылтық құрттардың денесі буылтықтарға (сегменттерге) бөлінген, жүйке жүйесі мен сезім мүшелері едәуір күрделі.

    Жаңбыр жауғанда топырақтағы қуыстарды су толтырады, ауа жетпейді. Жауын құрты терісі арқылы тыныс алатындықтан, бетке шығады.

    Белгіні таңдаңыз — ол қай топта алғаш пайда болғаны көрінеді.

    ОйынБелгі қай топта алғаш пайда болды?
    !
    ҰБТ тұзағы

    ҰБТ бір белгіні көрші топқа ауыстырып береді. Мезодерма мен бұлшық ет — жалпақ құрттарда, дене қуысы — жұмыр құрттарда, қан — буылтық құрттарда алғаш пайда болды.

    4

    Ұлулар мен буынаяқтылар

    3-сабақбелгіні салыстырыңыз

    Бөлікке меңзеңіз немесе белгіні таңдаңыз.

    Ұлулар (моллюскалар)Денесі жұмсақ. Басты белгісі — мантия (шапанша): денені жабатын арнайы тері қатпары. Бақалшақты мантия түзеді. Ұлулар ежелгі көпқылтанды, яғни буылтық құрттардан шыққан. Өкілдері: жүзім ұлуы, устрица, сегізаяқ, кальмар.
    БуынаяқтыларСыртқы қаңқасы қатты, оған беріктік беретін органикалық зат — хитин. Денесі де, аяқтары да буындардан тұрады — типтің аты осыдан. Құмырсқа, тарақан, көбелек, шаян, өрмекші. Түр саны жағынан ең көп таралған тип.

    Хитинді қаңқа созылмайды, сондықтан өсіп келе жатқан буынаяқтылар түлейді: ескі жабынын тастап, жаңасы қатайғанша өседі.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Ұлуларға тән белгі — мантия. Хитин — буынаяқтылардың белгісі, омыртқа жотасы — омыртқалылардікі, ал қанат ұлуларда мүлде жоқ. Ұлудың бақалшағы хитиннен емес, мантия бөлген заттан түзіледі.

    5

    Омыртқалылардың бес класы

    3-сабақбелгіні таңдаңыз
    КлассДене жабыныДене t°Басты ерекшелігі
    Балықтарқабыршақсуыққандытек суда, желбезекпен тыныс алады
    Қосмекенділержалаңаш, ылғалды терісуыққандысуда да, құрлықта да; дернәсілі суда дамиды
    Бауырымен жорғалаушыларқұрғақ, мүйізді қабыршақсуыққандыаяқтары дененің екі жағында; жұмыртқасы қабықпен қорғалған
    Құстарқауырсынжылықандыалдыңғы аяқтары — қанат, ұшуға бейімделген
    Сүтқоректілержүнжылықандыбаласын сүтпен асырайды, миы ең жақсы дамыған

    Суыққандыларда дене температурасы тұрақсыз, қоршаған ортаға тәуелді: суықта белсенділігі төмендеп, қыста ұйқыға кетеді. Жылықандыларда ол тұрақты: құстарда шамамен 40–42 °C, адамда 36,6 °C. Ламарк кластарды мидың дамуы бойынша ретке келтірді: балықтардың миы ең қарапайым, сүтқоректілердікі ең күрделі.

    Сүтқоректілердің көпшілігі баласын тірі туады, ұрық жатырда плацента арқылы қоректенеді; бірақ үйректұмсық пен ехидна жұмыртқа салады, балаларын сүтпен асырайды.

    Класқа меңзеңіз немесе белгіні таңдаңыз.

    ОйынКластарды мидың күрделенуі бойынша ретімен орналастырыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Саламандра — кесіртке емес: терісі ылғалды, жалаңаш, ол — қосмекенді. Кесірткенің терісі құрғақ, мүйізді қабыршақты. Кит суда тіршілік етсе де — сүтқоректі: өкпемен тыныс алады, баласын сүтпен асырайды. Жылықанды — тек құстар мен сүтқоректілер.

    6

    Дихотомиялық кілт

    3-сабақүлгіні анықтаңыз

    Үлгіге қарап, кілттегі дұрыс жауапты басыңыз.

    Дихотомиялық кілт — зерттеліп отырған ағзаның қай түрге (топқа) жататынын оның сыртқы, морфологиялық белгілері бойынша анықтауға арналған құрал. «Дихотомия» — грекше «екіге бөлу».

    Кілт екі-екіден берілген қарама-қарсы тұжырымдардан тұрады: тезис — белгі сәйкес келеді («иә»), антитезис — сәйкес келмейді («жоқ»). Әр қадамда ағзаңа сай келетін тұжырымды таңдап, көрсетілген қадамға өтесің.

    Мысалы, тауда белгісіз өсімдікті көрдіңіз: кілтті ашып, жапырақтарының саны мен пішінін бір-бірлеп тексеру арқылы оның түрін анықтайсыз.

    Толық анықтауыш — «Симуляция» бөлімінде.

    ОйынКөбелекті анықтау қадамдарын ретімен орналастырыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Тезис — «иә», антитезис — «жоқ». ҰБТ-да кілт кесте түрінде беріледі: қадамдарды ретімен жүріңіз, әр қадамда тек бір белгіні тексеріп, көрсетілген нөмірге өтіңіз.

    7

    Екі басым тип: буынаяқтылар мен хордалылар

    7-сабақкесікті салыстырыңыз

    Жануарлар дүниесі типтерге, типтер кластарға бөлінеді. Ең көп таралған әрі жақсы дамыған екі тип: омыртқасыздар арасында — буынаяқтылар, омыртқалылар кіретін тип — хордалылар.

    БелгіБуынаяқтыларХордалылар
    Қаңқасысыртқы, хитиндіішкі: хорда, омыртқалыларда — омыртқа жотасы
    Денесібуындардан тұрады, аяқтары буындыарқа жағында тірек осі бар
    Жүйке жүйесіқұрсақ жағындағы жүйке тізбегі, жұлын жоқарқа жағындағы жүйке түтігі → жұлын мен ми
    Кластарышаянтәрізділер, өрмекшітәрізділер, бунақденелілербалықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер

    Кесіктегі бөлікке меңзеңіз.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Буынаяқтылардың қаңқасы — сыртта, хордалылардікі — ішінде. Хитин буынаяқтылардың қаңқасында және саңырауқұлақтардың жасуша қабырғасында болады; өсімдік жасушасының қабырғасы — целлюлоза.

    8

    Буынаяқтылардың үш класы

    7-сабақаяқтарды санаңыз

    «10 – 8 – 6»: шаянтәрізді — 10 аяқ, өрмекшітәрізді — 8, бунақдене — 6.

    ШаянтәрізділерӨрмекшітәрізділерБунақденелілер
    Бөлімдерібас-көкірек, құрсақбас-көкірек, құрсақбас, көкірек, құрсақ
    Жүру аяқтары10 (5 жұп)8 (4 жұп)6 (3 жұп)
    Мұртшалар2 жұпжоқ1 жұп
    Тыныс алуыжелбезекөкпе қапшықтары мен демтүтіктердемтүтіктер
    Мысалдарциклоп, өзен шаяны, теңіз шаяны, таңқышаян, есекқұртөрмекші, сарышаян, бүйі, кенекөбелек, құмырсқа, қоңыз, инелік, маса, шыбын

    Бунақдененің басында — көздер мен мұртшалар, көкірегінен аяқтар мен қанаттар шығады, құрсағында ішкі мүшелердің көбі орналасады. Өрмекшітәрізділердің ауыз аппаратын екі жұп өсінді құрайды: хелицералар (жемін тесетін «тістер») және педипальпалар (қармалауыш аяқтар; сарышаянда — қысқыштар). Ежелгі өрмекшітәрізділер жойылып кеткен шаянсарышаяндардан шыққан.

    Бунақденелілердің денесінің бүйірінде ұсақ тыныс тесіктері бар: ауа солар арқылы тармақталған демтүтіктерге (трахеяларға) өтіп, мүшелерге жетеді.

    ОйынБуынаяқтыларды кластарға бөліңіз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Атауына сенбеңіз: сарышаян — өрмекшітәрізді (8 аяқ, мұртшасы жоқ), есекқұрт — шаянтәрізді, кене — өрмекшітәрізді. Хелицералар мен педипальпалар жүру аяғына саналмайды. Тыныс тесігі — ауа кіретін жер, демтүтік — ауаны жеткізетін ішкі түтік.

    9

    Хордалылар: ішкі қаңқа және жүйке түтігі

    7-сабақбөлікке меңзеңіз

    Хордалылар — эволюция барысында денесінің арқа жағында тірек осі пайда болған жануарлар. Олардың басты жаңалығы — ішкі қаңқа.

    Хорда — арқа жағында жатқан серпімді тірек білік. Омыртқалыларда оның орнын омыртқа жотасы басады.
    Жүйке түтігі — хорданың үстінде, арқа жақта жатқан түтік тәрізді жүйке жүйесі. Омыртқалыларда одан жұлын мен ми дамиды.
    Желбезек саңылаулары — жұтқыншақ қабырғасындағы саңылаулар: барлық хордалылардың ұрығында болады, балықтарда тыныс алуға қызмет етеді.

    Омыртқалыларды бассүйектілер деп те атайды. Мектеп курсында олар 5 класқа бөлінеді.

    Ланцетниктің бөлігіне меңзеңіз.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Хордалыларда жүйке түтігі арқа жағында, хорданың үстінде жатады. «Құрсақ жағында» деген нұсқа — қате: құрсақ жақтағы жүйке тізбегі буынаяқтыларға тән. Омыртқасыздарда жұлын болмайды.

    10

    Судан құрлыққа: балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар

    7-сабақитшабақты өсіріңіз

    Сырғытпаны жылжытыңыз: итшабақ → бақа.

    БелгіБалықтарҚосмекенділерБауырымен жорғалаушылар
    Тыныс алуыжелбезекитшабақ — желбезек; ересегі — өкпе мен терітек өкпе
    Дене жабынықабыршақжалаңаш, шырышты теріқабыршақ, қалқанша, сауыт
    Көбеюісудауылдырығын суға саладыжұмыртқасын құрлыққа салады

    Балықтың денесі бас, тұлға, құйрық болып бөлінеді, қозғалу мүшесі — жүзбеқанаттар. Қосмекенділер — құрлыққа алғаш шыққан, жартылай су жануарлары: тері тыныс алуға қатысады, сондықтан ол үнемі ылғалды болуы керек. Бауырымен жорғалаушылар құрлықты толық игерген: денесі жерге тиіп жорғалайды; жылан мен кесіртке — қабыршақпен, қолтырауын — қалқаншамен, тасбақа — сауытпен қапталған.

    ОйынЖануар қай класқа жатады?
    !
    ҰБТ тұзағы

    Қолтырауын — қосмекенді емес: суда көп жүрсе де, желбезегі жоқ, тек өкпемен тыныс алады, жұмыртқасын жағаға салады. Уылдырығын суға салатындар — қосмекенділер.

    11

    Құстар мен сүтқоректілер

    7-сабақбелгіні салыстырыңыз
    БелгіҚұстарСүтқоректілер
    Дене жабынықауырсынжүн
    Тері бездерітек құйымшақ безітер, май, сүт бездері
    Тістеріжоқ, мүйізді тұмсық баркүрек, сүйір (ит) және азу тістер
    Құлақ қалқаныжоқбар
    Дене t°тұрақтытұрақты

    Құстар терлемейді: құйымшақ безінің майын тұмсығымен қауырсынына жағады, сондықтан су қауырсынды суламайды. Құс аузындағы тіске ұқсас бөлік — тілі. Сүтқоректілер — ең жетілген топ: тұмсығында сезімтал түктер (вибриссалар) бар, иісті көбіне мұрынмен сезеді (жылан иіс бөлшектерін тілімен жинайды), аяқтары дененің астында орналасқан.

    Белгіні таңдаңыз.

    ОйынБелгі кімге тән: тек құстарға, тек сүтқоректілерге ме, әлде екеуіне де ме?
    !
    ҰБТ тұзағы

    «Құлақ тек сүтқоректілерде» — қате тұжырым: ішкі құлақ балықтардан бастап барлық омыртқалыларда бар. Сүтқоректілерге ғана тән — құлақ қалқаны. Тұрақты дене температурасы — құстарға да тән, сондықтан ол «тек сүтқоректілердің» белгісі емес.

    12

    Сабақ соңындағы сұрақтар

    3, 7-сабақтаржауап беріп, аударыңыз
    ҰБТ-дағы типтік сұрақтарОйша жауап беріңіз де, карточканы аударыңыз.

    Модельдер мен схемалар оқуға ыңғайлы болу үшін жеңілдетілген: жануарлардың масштабы сақталмаған.