Экожүйе (басқаша атауы — биогеоценоз) — белгілі бір аумақтағы тірі ағзалар мен жансыз табиғаттың өзара байланысқан біртұтас жүйесі. «Био» — тірі, «гео» — жер, «ценоз» — бірлестік.
Биоценоз (бірлестік) — белгілі бір аумақты мекендейтін әр түрлі түрлерге жататын ағзалардың бірлестігі. Бұл — экожүйенің тек тірі бөлігі.
Популяция — бір аумақта бірге тіршілік ететін бір түрдің даралары.
Экология — тірі ағзалардың бір-бірімен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін биология ғылымы. Экология — ғылымның атауы, ал экожүйе — осы ғылым зерттейтін табиғи жүйе.
Көлде балықтар (тірі табиғат) су мен түбіндегі топыраққа (жансыз табиғат) тәуелді. Шалғында шөп топырақта өседі, ал шөппен шөп қоректі жануарлар қоректенеді — бәрі бір жүйеге бірігеді.
Экожүйе сатылап құралады: ағза → популяция → бірлестік → экожүйе. Ең үлкен экожүйе — биосфера: құрлық пен мұхит экожүйелерінің жиынтығы.
ОйынДеңгейлерді кішісінен үлкеніне қарай реттеңіз.
!
ҰБТ тұзағы
Стемде «белгілі бір аумақта мекендейтін әр түрлі түрлерден тұратын ағзалар тобы» делінсе, кейде «экожүйе» деп жауап береді — бұл қате: экожүйеде жансыз табиғат та бар. Дұрыс жауабы — биоценоз. Популяция да жарамайды: ол бір түрдің даралары.
2
Экологиялық факторлар
4-сабақфактор тобын бөлектеңіз
Факторға меңзеңіз немесе топты таңдаңыз.
Экологиялық фактор — ағзалардың тіршілігіне әсер ететін қоршаған ортаның кез келген жағдайы немесе құрамдас бөлігі.
Топ
Мәні
Мысалдар
абиотикалық
жансыз табиғаттың әсері
температура, ылғалдылық, жарық, ауа газдары, топырақ, жер бедері, климат, ортаның қышқылдығы; дауыл, сел, су тасқыны
биотикалық
тірі ағзалардың бір-біріне әсері
мысықтың тышқан аулауы, қой мен жылқының шөп жеуі, жыртқыштық, паразиттік
антропогендік
адам әрекетінің табиғатқа әсері
ағаш кесу, зауыт салу, мұнай өндіру, жол салу
Биология терминдеріндегі «а-» қосымшасы «емес, жоқ» деген мағына береді: абиотикалық — «тірі емес». Ыстық күні адам терлейді, ал суықта тоңады — бұл температураның әсері. Ыстық әрі құрғақ ауа райында орман өрті шығуы мүмкін: бір фактор екінші факторға да әсер етеді. Су тасқыны мыңдаған малды, бидай егістігін жойып кетуі мүмкін — абиотикалық фактор тірі ағзаларға осылай әсер етеді.
ОйынФакторларды топтарға бөліңіз.
!
ҰБТ тұзағы
Адам да тірі ағза болғандықтан, кейде ағаш кесуді биотикалық фактор дейді — бұл қате: адам әрекеті — бөлек топ, антропогендік фактор. Дауыл, сел, су тасқыны — абиотикалық, ал жыртқыштық пен паразиттік — биотикалық фактор.
3
Маңызды абиотикалық факторлар: жарық, ылғал, қышқылдық
4-сабақжарықты өзгертіңіз
Температура мен ылғалдылық. Бөлме өсімдігін суармасаң, топырағы кеуіп, өсімдік солып қалады. Экватор маңында ылғал көп әрі күн қатты қыздырады — сондықтан онда қалың тропикалық ормандар (джунглилер) өседі. Өсімдікке күн жылуы мен ылғал қатар қажет.
Жарық — температура мен ылғалдылыққа қарағанда едәуір тұрақты фактор. Жарыққа қатынасына қарай өсімдіктер үш топқа бөлінеді:
Топ
Ерекшелігі
Мысалдар
жарық сүйгіш
ашық, жарық жерде ғана жақсы өседі
қант қамысы, қарағай
көлеңке сүйгіш
күшті жарықты қажет етпейді, көлеңкелі әрі ылғалды жерде жақсы өседі
плаундар, мүктер, саумалдық, қырықжапырақтар
көлеңкеге төзімді
жарықты жақсы көреді, бірақ көлеңкеге де шыдайды
қара жидек
Ортаның қышқылдығы. Қылқан жапырақтылар (шырша, қарағай) қышқыл топырақта жақсы өседі. Бидай, бақша дақылдары және көптеген мәдени өсімдіктер әлсіз қышқыл топырақты қажет етеді. Сондықтан диқандар егін салар алдында топырақты өңдеп, қарашірік пен тыңайтқыш енгізеді.
Суды үнемдеуге бейімделу. Кактус суды сабағында жинайды. Жантақтың тамыры жер асты суына жету үшін 16 м-ге дейін ұзарады. Шөл өсімдіктерінің вегетациялық кезеңі (өсу, жапырақ шығару, гүлдеу) қысқарады. Құрғақшылықта кеміргіштер мен тасбақалар жазғы ұйқыға кетеді — ыстықта суды жоғалтпау үшін.
Қарағай қылқан жапырақты болғандықтан, кейде оны көлеңке сүйгіш дейді — бұл қате: қарағай мен қант қамысы — жарық сүйгіш. Көлеңке сүйгіштер — мүктер, плаундар, саумалдық, қырықжапырақтар; көлеңкеге төзімді — қара жидек.
4
Биотикалық факторлар: қоректену топтары
4-сабақкім немен қоректенеді
Топты басыңыз — көрсеткілер оның немен қоректенетінін көрсетеді.
Биотикалық фактор — бір ағзаның екінші ағзаға әсері. Қой мен жылқы шөп жейді, мысық тышқанды аулайды — екі жағдайда да тірі ағза тірі ағзаға әсер етеді. Бір түрге жататын ара, құмырсқа, термиттер бірігіп, отбасы (колония) түзеді.
Жыртқыштың өзі де басқа, ірірек жыртқышқа жем болуы мүмкін. Аю балық та, жеміс те жейді — сондықтан ол талғаусыз қоректі.
КарточкаларМысалдарды еске түсіріп, карточканы аударыңыз.
!
ҰБТ тұзағы
Маса қан сорғандықтан, кейде оны жыртқыш деп атайды — бұл қате: жыртқыш жемтігін өлтіріп жейді, ал паразит иесінің қорегін не қанын алады, бірақ оны бірден өлтірмейді. Маса — паразит.
5
Продуценттер, консументтер, редуценттер
4, 8-сабақтарайналымды бақылаңыз
Топ
Органикалық затты қалай алады
Кімдер
автотрофтар
органикалық заттарды өздері түзеді: фотосинтез арқылы көмірсу — глюкоза түзеді
негізінен жасыл өсімдіктер
гетеротрофтар
дайын органикалық заттармен қоректенеді
жануарлар, саңырауқұлақтар, көптеген бактериялар
Продуценттер (өндірушілер) — күн энергиясы есебінен бейорганикалық заттардан органикалық зат түзеді: өсімдіктер, суда — балдырлар мен цианобактериялар.
Консументтер (тұтынушылар) — дайын органикалық затпен қоректенеді: шөп қоректілер — I реттік, жыртқыштар — II реттік, жыртқыштарды жейтін жыртқыштар — III реттік.
Редуценттер (ыдыратушылар, деструкторлар) — сапрофит бактериялар мен микроскопиялық саңырауқұлақтар. Олар барлық деңгейдегі өлі қалдықтарды ыдыратып, топыраққа минералды заттар қайтарады.
Сиыр өсімдік жинаған дайын органикалық затты жейді, ал сиырды қасқыр жейді — екеуі де гетеротроф. Редуценттердің паразиттерден айырмашылығы — олар тірі иенің денесімен емес, өлі органикалық қалдықтармен қоректенеді.
Айналымның буынына меңзеңіз.
ОйынПродуцент, консумент әлде редуцент?
!
ҰБТ тұзағы
«Консументтерге жататын топ» деген сұраққа кейде «микроағзалар» деп жауап береді — бұл қате: консументтер — көбіне жануарлар. Өсімдіктер (автотрофтар) — продуценттер, ал бактериялар мен саңырауқұлақтар — көбіне редуценттер.
6
Трофикалық деңгейлер
4, 8, 12-сабақтаррет ≠ деңгей
Сатыға меңзеңіз.
Трофикалық (қоректік) деңгей — ағзаның қоректік тізбектегі орны. Деңгейлер продуценттерден бастап саналады. ҰБТ-да екі атау да кездеседі.
Деңгей
Кімдер құрайды
Мысал
1-деңгей
продуценттер — автотрофтар, жасыл өсімдіктер
шөп, алма ағашы
2-деңгей
I реттік консументтер — шөп қоректілер
шегіртке, қоян, қой
3-деңгей
II реттік консументтер — шөп қоректілермен қоректенетін жыртқыштар
бақа, түлкі, қасқыр
4-деңгей
екінші реттік жыртқыштар және II реттік консументтердің паразиттері
бақаны жейтін жылан; түлкінің бүргелері
Консументтің реті деңгей нөмірінен бір кем: шегіртке — I реттік консумент, бірақ 2-деңгейде тұр. Редуценттер барлық деңгейдің өлі қалдықтарын ыдыратады: олар пирамиданың бір қабатына емес, бүкіл экожүйеге қызмет етеді.
ОйынӘр ағзаның трофикалық деңгейін таңдаңыз.
!
ҰБТ тұзағы
«Екінші реттік консументтің трофикалық деңгейі» деген сұраққа кейде «екінші» деп жауап береді — бұл қате: II реттік консумент үшінші деңгейде тұрады. Бірінші деңгейде тек продуценттер (ҰБТ сұрағында — алма ағашы); құстар, шегіртке, бактериялар оған жатпайды.
7
Қоректік тізбек пен тор: жайылымдық және детриттік тізбек
4, 12-сабақтартізбекті торда бөлектеңіз
Қоректік (трофикалық) тізбек — өзара байланысты ағзалар қатары: әр алдыңғы буын келесі буынға қорек болады. Көрсеткі жейтін ағзаға қарай бағытталады.
Қоректік тор — бірнеше қоректік тізбектің өзара байланысынан тұратын күрделі құрылым. Табиғатта бір ағза әдетте бірнеше тізбекке қатысады.
Жайылымдық (жеу тізбегі)
Детриттік (ыдырау тізбегі)
бастауы
тірі продуценттер — фотосинтез жасайтын өсімдіктер
өлі органикалық зат, экскременттер (детрит)
мысал
шөп → шегіртке → бақа → жылан
шіріген өсімдік → құрт → бақа немесе құс
тағы
жоңышқа → қоян → түлкі
жануар көңі → шыбын дернәсілі → бақа
Орманда тұқымды тышқан жейді, тышқанды түлкі аулайды, ал түлкі қоянмен де қоректенеді. Балдырды өсімдік қоректі балық жейді, оны жыртқыш балық жейді. Тізбектер осылай тоғысып, тор түзеді.
Ағзаға меңзеңіз — оның қоректік байланыстары бөлектенеді.
ОйынТізбекті құрастырыңыз: бірінші буыннан бастап ретімен басыңыз.
ОйынЖайылымдық тізбек пе, детриттік пе?
!
ҰБТ тұзағы
«Көң → шыбын → бақа» тізбегінің соңында жыртқыш тұрғандықтан, кейде оны жайылымдық дейді — бұл қате: тізбектің түрін бастауы анықтайды. Бірінші буын тірі өсімдік болса — жайылымдық, өлі зат немесе экскремент болса — детриттік.
8
Қазақстан эндемигі — жалман
4-сабақэндемикті табыңыз
Қазақстанның эндемигі қайсысы?
Эндемик — жер бетінің белгілі бір аумағында ғана кездесетін түр.
Реликт — ерте замандардан бүгінге дейін сақталып қалған түр.
Жалман — үй тышқанына ұқсас кішкентай аң. Ол — Қазақстанның эндемигі әрі реликт түр, Бетпақдала шөлі мен Балқаш көлінің маңында мекендейді.
Жалман 1938 жылы Бетпақдалада табылды. Түрдің латынша атауы — Selevinia betpakdalaensis — қазақстандық зоолог В. А. Селевиннің құрметіне қойылған. Жалман өте сирек кездеседі, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
ҰБТ үшінЖалман: 1938 жыл · Селевин · Бетпақдала. Алдамшы нұсқалар — киік (сайғақ), түйе, жылқы, егеуқұйрық: олар Қазақстанның эндемигі емес.
!
ҰБТ тұзағы
Киік (сайғақ) — Қазақстан даласының белгілі жануары, сондықтан кейде оны эндемик дейді — бұл қате: киік басқа елдерде де кездеседі. Қазақстанның эндемигі әрі реликті — жалман. Жылы мен ғалымды да шатастырмаңыз: 1938 жыл, Селевин.
9
Экологиялық сукцессия
4-сабақсатыларды ауыстырыңыз
Сукцессия — бір аумақтағы экожүйелердің біртіндеп, уақыт бойынша ретімен алмасуы.
Бірінші реттік
Екінші реттік
топырақ
жоқ
сақталған
қайда
қатып қалған лава, жартас, құм қайраңы, опырылу мен көшкіннен кейінгі тау беткейі, жанартаулық арал
өрттен, селден, су басудан кейінгі жер, кесілген орман
алғашқы қоныстанушылар
қыналар
шөптер
жылдамдығы
өте баяу — жүздеген жыл
тезірек — ондаған жыл
Мысалы, жанартау атқылап, лава орманды өртеп жіберді. Лава тас болып қатты, топырақ жоқ. Бұл жалаңаш жерге алғаш қыналар қоныстанады: олар тау жынысын бірте-бірте үгітіп, алғашқы жұқа топырақ қабатын түзеді. Қыналар тек таза ауада өседі. Адамдар тастап кеткен қаладағы бетон үйлерде де осылай болады: алдымен қыналар пайда болады, кейін жел әкелген тұқымдардан өсімдіктер өседі.
ОйынБірінші реттік сукцессия ма, екінші реттік пе?
!
ҰБТ тұзағы
Кейде өрттен кейін алғаш қыналар өседі дейді — бұл қате: өрттен кейін топырақ сақталған, сондықтан бұл екінші реттік сукцессия, алғаш шөптер көктейді. Қыналар — жалаңаш жартас пен лавадағы бірінші реттік сукцессияның бастаушылары.
10
Экожүйедегі зат айналымы және энергия ағыны
8-сабақзаттар айналады, энергия ағады
Экожүйе — тірі ағзалар (өсімдіктер, жануарлар, микроағзалар) мен өлі табиғат құрамбөліктерінің (атмосфера, гидросфера, литосфера) өзара байланысқан динамикалық әрі тұрақты бірлестігі. «Динамикалық» дегені — экожүйеде заттар үнемі қозғалыста болады.
Өсімдіктер атмосферадан СО₂ сіңіріп, фотосинтез арқылы О₂ бөледі.
Жануарлар (қоян, түлкі) керісінше О₂ жұтып, СО₂ шығарады.
Түлкі жеген қоянның қалдықтары топыраққа түседі, оларды редуценттер ыдыратады — топырақ құнарланады.
Осы минералды заттарды өсімдіктер қайта сіңіреді — айналым тұйықталады.
Басты ойЗаттар айналымда жүреді, ал энергия бір бағытта ағады: Күннен тізбек арқылы өтіп, жылу түрінде шашылады. Редуценттер энергияны продуценттерге қайтармайды — олар тек минералды заттарды қайтарады. Сондықтан экожүйеге Күн энергиясы үнемі келіп тұруы керек.
Бірлестік ішіндегі ағзалар энергия ағыны — қоректік тізбек пен тор арқылы байланысады.
11
10 % ережесі (Линдеман заңы) және есептер
8, 12-сабақтарҰБТ есептерін шығарыңыз
Бір трофикалық деңгейден келесісіне энергияның шамамен 10 %-ы ғана өтеді. Қалған ≈ 90 %-ы ағзаның тыныс алуына, қозғалысына жұмсалып, жылу түрінде шашылады. Бұл заңды 1942 жылы американдық эколог Раймонд Линдеман тұжырымдады — оны энергия пирамидасы заңы деп те атайды.
Өсімдік 1000 кДж жинаса → шөп қоректіге 100 кДж → жыртқышқа 10 кДж → ірі жыртқышқа 1 кДж жетеді. Сондықтан қоректік тізбек әдетте 4–5 буыннан аспайды, ал ірі жыртқыштар (арыстан, аю) сирек кездеседі.
Қалай шығарамызЖоғарғы буынның массасы берілсе, төмен қарай әр көрсеткіде 10-ға көбейтеміз: m(төменгі) = m(жоғарғы) × 10ⁿ, мұнда n — ауысулар (көрсеткілер) саны. Энергия килокалориямен де, килоджоульмен де берілуі мүмкін — ереже бірдей.
Шортан 8 кг: өзен планктоны → балық → шортан, 2 ауысу: 8 × 10 × 10 = 800 кг планктон. Қасқыр 40 кг: өсімдік → қоян → қасқыр: 40 × 100 = 4000 кг өсімдік.
Продуценттер энергиясы1 000 кДж
ТренажёрЕсептерді шығарыңыз — жауабы көрсетілген бірлікпен.
!
ҰБТ тұзағы
Кейде буындарды санап, шортан үшін 8000 кг деп жауап береді — бұл қате: көбейту ауысулар (көрсеткілер) саны бойынша жүреді: 3 буын — 2 ауысу — 800 кг. Келесі деңгейге 10 % өтеді, ал 90 % жоғалады, керісінше емес.
12
Су және құрлық экожүйелерінің пирамидасы
8-сабақэкожүйені ауыстырыңыз
Экологиялық пирамида — қоректік тізбектегі энергия жолының сандық бейнесі. Табанында продуценттер тұрады, жоғары көтерілген сайын әр деңгей азая береді, өйткені әр деңгейге тек 10 % өтеді: 1000 өсімдік → 100 шөп қоректі → 10 жыртқыш.
Белгі
Құрлық
Су (мұхит)
продуценттер
шөптер, бұталар, ағаштар
біржасушалы балдырлар, цианобактериялар, басқа да планктон ағзалар
жиынтық массасы
продуценттер консументтерден едәуір көп
продуценттер I реттік консументтерден аз
биомасса пирамидасы
кәдімгі: табаны кең
төңкерілген: табаны тар
консументтерге неге жетеді
продуценттердің массасы көп
продуценттер ұсақ, жиі бөлініп, тез жаңарады
Су продуценттері өте тез көбейеді: мысалы, бактериялар қолайлы жағдайда шамамен әр 20 минут сайын екіге бөлінеді. Сондықтан консументтер оларды жеп қойса да, продуценттер жойылып кетпейді. Энергия пирамидасы суда да тура.
ОйынБелгі қай экожүйеге тән?
!
ҰБТ тұзағы
Су пирамидасы төңкерілгендіктен, кейде мұхитта энергия да жоғары қарай көбейеді дейді — бұл қате: пирамида тек жиынтық масса бойынша төңкеріледі, энергия бәрібір 10 % ережесімен азаяды. Себебі — продуценттердің аздығы емес, олардың тез көбейіп, үнемі жаңарып отыруы.
13
Популяция және оның негізгі көрсеткіштері
8-сабақтуу мен өлімді өзгертіңіз
Популяция — бір түрге жататын, белгілі бір аумақта бірге тіршілік ететін және өзара еркін шағылысатын даралар жиынтығы. Популяция — түрдің табиғатта тіршілік етуінің құрылымдық бірлігі. Популяцияларды экологияның демэкология бөлімі зерттейді.
Көрсеткіш
Нені көрсетеді
саны
популяциядағы даралардың жалпы саны — негізгі көрсеткіш
тығыздығы
аудан (көлем) бірлігіндегі даралар саны
туу
уақыт бірлігінде (мысалы, бір жылда) туған даралар саны
өлім
уақыт бірлігінде тіршілігін жойған даралар саны
өсім
уақыт бірлігіндегі туу мен өлімнің айырмасы
өсім қарқыны
популяцияның қаншалықты жылдам өсетіні
жас құрамы
әр түрлі жастағы даралардың арақатынасы
жыныстық құрамы
жыныстық жетілген аналықтар мен аталықтардың арақатынасы
генофонд
популяциядағы барлық даралардың гендері мен олардың нұсқаларының жиынтығы — генетикалық құрылымы
Өсім = туу − өлім. Бір жылда 120 дара туып, 150 дара өлсе, өсім −30. Өсім ұзақ уақыт теріс болса, популяцияға жойылу қаупі төнеді — мұндай түрлерді Қызыл кітапқа енгізіп, арнайы қорғайды. Жас даралар көп болса — популяция өсіп келеді, кәрі даралар басым болса — болашақта азаюы мүмкін.
Көп жағдайда популяцияның өсу мүмкіндігін аналықтар саны анықтайды, өйткені ұрпақты аналықтар береді. Партеногенез — жұмыртқа жасушасының ұрықтанбай, аталықтың қатысуынсыз жаңа ағзаға айналуы: бітелер, дафниялар, кейбір кесірткелер осылай ұрпақ береді; бал арасында ұрықтанбаған жұмыртқалардан аталық аралар дамиды. Популяцияда пайдалы гендер неғұрлым көп болса, оның тірі қалу мүмкіндігі соғұрлым жоғары.
Туу (жылына)120
Өлім (жылына)150
КарточкаларКөрсеткішті еске түсіріп, карточканы аударыңыз.
!
ҰБТ тұзағы
Кейде генофонд пен генотипті бір ұғым дейді — бұл қате: генотип — бір дараның гендері, генофонд — бүкіл популяцияның гендері мен олардың нұсқалары. Саны — барлық даралар, тығыздығы — аудан бірлігіндегі даралар; туу — тек туғандар, өсім — туу мен өлімнің айырмасы. Партеногенез — аталықсыз көбею, бірақ ол жыныс жасушасынан басталады, сондықтан вегетативтік көбеюге жатпайды.
14
Экологиялық пирамиданың үш түрі
12-сабақэкожүйені ауыстырыңыз
Экологиялық пирамида — экожүйедегі даралар санын, биомассаны және энергияның тасымалдануын трофикалық деңгейлер бойынша көрсететін графикалық модель. Пирамида төменнен жоғары, қоректік тізбектің ретімен құрылады: негізінде — продуценттер, одан жоғары — I және II реттік консументтер, ұшында — ірі жыртқыштар.
Пирамида
Нені көрсетеді
Төңкерілуі
сандар
әр деңгейдегі даралар саны
мүмкін: бір алма ағашы → жүздеген құрт
биомасса
әр деңгейдегі тірі заттың жалпы массасы
мүмкін (көбіне суда): фитопланктон → зоопланктон
энергия
деңгейлер арқылы өтетін энергия ағыны (өнімділік)
төңкерілмейді: 1000 → 100 → 10 ккал
Фотосинтез кезінде продуценттер түзген органикалық заттың барлық жиынтығы — жалпы бастапқы өнім. Қалған деңгейлердің бәрі осы өнімнің есебінен тіршілік етеді: өсімдікті шөп қоректі жейді, шөп қоректіні жыртқыш жейді. Сондықтан тізбектің бастауы — өсімдіктер.
ОйынҚай пирамида туралы айтылып тұр?
!
ҰБТ тұзағы
«Биомасса пирамидасы ешқашан төңкерілмейді» деген нұсқаны кейде дұрыс деп таңдайды — бұл қате: сандар пирамидасы да, биомасса пирамидасы да төңкерілуі мүмкін. Тек энергия пирамидасы төңкерілмейді: жоғары деңгейге төменгі деңгейден көп энергия жете алмайды.
15
Ағзалардың қарым-қатынас түрлері
12-сабақкөлеңкені бақылаңыз
Түрлер арасындағы қарым-қатынас жағымды, жағымсыз және бейтарап болады. Оларды бір-біріне тигізетін пайдасы мен зиянына қарай ажыратады: «+» — пайда, «−» — зиян, «0» — әсер жоқ.
Қарым-қатынас
Белгісі
Мысал
бәсекелестік
− / −
бір аумақта тышқан аулайтын түлкі мен үкі
жыртқыштық
+ / −
түлкі мен тышқан
паразитизм
+ / −
маса мен адам, аскарида
комменсализм
+ / 0
арыстан олжасының қалдығын жейтін шибөрілер
кооперация
+ / +
буйвол мен арқасындағы құстар
мутуализм
+ / +
қына: саңырауқұлақ пен балдыр
аменсализм
− / 0
шырша мен оның көлеңкесіндегі шөп
нейтрализм
0 / 0
бұғы мен тиін
Гаузе заңы (бәсекелестік ығыстыру принципі): қажеттіліктері бірдей екі түр бір жерде ұзақ бірге тіршілік ете алмайды. 1879 жылы неміс ботанигі Антон де Бари әр түрлі түрлердің бірлесіп тіршілік етуін белгілеу үшін «симбиоз» терминін ұсынды. Кооперацияда түрлер бөлек те тіршілік ете алады, мутуализмде — бір-бірінсіз тіршілік ете алмайды.
Паразиттер иесінің денесінде орналасуына қарай: эктопаразиттер — сыртында (бүргелер, кенелер, биттер, қансорғыш масалар), эндопаразиттер — ішінде (гельминттер, мысалы, аскарида). Жыртқыштар популяциялар санын реттейді: қояндардың, тышқандардың шектен тыс көбеюіне жол бермейді.
ОйынЖұпты белгісіне қарай бөліңіз.
КарточкаларҒалым нені ашты?
!
ҰБТ тұзағы
Аменсализм мен комменсализмді кейде шатастырады — екеуінде де бір түрге әсер жоқ («0»), бірақ екіншісіне әсері қарама-қарсы: комменсализм — + / 0, аменсализм — − / 0. Шырша мен оның көлеңкесіндегі шөп — аменсализм.
16
Сабақ соңындағы сұрақтар
4, 8, 12-сабақтаржауап беріп, аударыңыз
ҰБТ-ның жиі сұрақтарыБұл сұрақтар сабақтың соңында талданады. Ойша жауап беріп, карточканы аударыңыз.
Модельдер мен схемалар оқуға ыңғайлы болу үшін жеңілдетілген, симуляциядағы мәндер шартты.