Озон қабаты83%жер бетіндегі ультракүлгін: қалыптыҚорғайды
Температура мен СО₂ жылдар бойынша
температура, °CСО₂, ppm
Не болып жатыр
Атмосфера ұстап қалған жылу—
Ғарышқа шағылған күн сәулесі≈ 30 %
Журнал
1
Адамның экожүйеге әсері: тура және жанама
5-сабақәрекетті басыңыз
Экожүйе — тұрақты күйге ұмтылатын, өзін-өзі реттейтін жүйе. Бір буыны өзгерсе, жүйе біраз уақытта қайта теңгеріледі. Бірақ адамның әсері тым күшті болса, өзін-өзі реттеу үлгермейді.
Әсер түрі
Мәні
Мысалдар
тура (тікелей)
адам ағзаға немесе оның мекеніне өзі тиеді
өсімдік жинағанда таптау, ағаш кесу, аң аулау, браконьерлік
жанама
әсер адамның шаруашылық әрекеті арқылы келеді
зауыт қалдықтары, жер жырту, жол мен кеніш салу, мұнай төгілуі
«Жанама» деген сөз әсердің әлсіз екенін білдірмейді. Ол әсердің жолын көрсетеді: ағза адамның қолынан емес, шаруашылықтың салдарынан зардап шегеді.
Суреттегі әрекетті басыңыз: ол тура ма, әлде жанама әсер ме?
ОйынМысалдарды топқа бөліңіз: бұл тура әсер ме, әлде жанама ма?
!
ҰБТ тұзағы
Ағзаны өз қолымен жұлу, таптау, аулау — тура әсер. Ағза шаруашылықтың салдарынан зардап шексе (су ластанды, жайылым тозды) — жанама әсер.
2
Жасанды экожүйелер: агроценоз және өнеркәсіптік ландшафт
5-сабақүш экожүйені салыстырыңыз
Табиғат жасаған экожүйеден бөлек, адам жасаған жасанды экожүйелер бар. Олар екі топқа бөлінеді.
Агроценоз — ауыл шаруашылық өнімін алу үшін адам жасаған жасанды экожүйе: егістік, бау-бақша, жүзімдік, екпе жайылым.
Өнеркәсіптік ландшафт — өндіріс пен көлік үшін өзгертілген аумақ: шахталар, кеніштер, автомобиль жолдары, зауыт аумақтары.
Белгі
Табиғи экожүйе
Агроценоз
түр саны
көп, алуан түрлі
аз, көбіне бір дақыл
өзін-өзі реттеу
бар, тұрақты
жоқ — адамның күтімінсіз бұзылады
энергия көзі
Күн энергиясы
Күн + адамның қосымша энергиясы (техника, тыңайтқыш, суару)
зат айналымы
тұйықталған
ашық — заттар өніммен бірге алынып кетеді
сұрыпталу
табиғи
негізінен жасанды
ОйынАумақ қай топқа жатады: табиғи экожүйе, агроценоз әлде өнеркәсіптік ландшафт?
!
ҰБТ тұзағы
Кез келген жасанды аумақ агроценоз емес. Шахта, кеніш, автомобиль жолы — жасанды, бірақ олар өнеркәсіптік ландшафт. Агроценозда міндетті түрде өнім беретін өсімдік не жануар болады: егістік, бақ, жүзімдік.
3
Экожүйеге ең күшті әсер ететін бес сала
5-сабақсаланы таңдаңыз
1. Өнеркәсіптік өндіріс — қоршаған ортаға көп мөлшерде зиянды қалдықтар тастайды: ауаға түтін мен газ, суға ағынды су.
2. Пайдалы қазбаларды өндіру және тасымалдау. Мысалы, теңізде мұнай төгілсе, су ластанады, балықтар мен басқа су ағзалары зардап шегеді.
3. Ауыл шаруашылығы. Сырттай «таза» көрінеді, бірақ егістік пен жайылым үшін дала өсімдіктері жойылады, топырақ тозады.
4. Өсімдіктер мен жануарларды тікелей пайдалану. Тағам, дәрі, олжа үшін аулау мен браконьерлік көптеген түрдің жойылуына себеп болды.
5. Қару-жарақтың жаңа түрлерін сынау. Ең ауыр мысал — ядролық қару. Қазақстанда Семей ядролық полигонында 1949–1989 жылдары сынақтар жүрді, полигон 1991 жылы жабылды.
Экожүйеде әр түрдің өз орны бар. Мысалы, аралар гүлді өсімдіктерді тозаңдандырады. Олар жойылса, көп өсімдік тұқым бермейді, соңынан оларды қорек ететін жануарлар да зардап шегеді.
!
ҰБТ тұзағы
Чернобыль (1986) — атом электр станциясындағы апат, ол қару сынағы емес. Ядролық қару сынағының Қазақстандағы мысалы — Семей полигоны.
4
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА)
5-сабақаумақ түрін басыңыз
Аумақ түрін басыңыз — кестеде онда не рұқсат, не тыйым салынғаны көрінеді.
Экожүйені сақтау үшін мемлекет табиғаттың бір бөлігін ерекше қорғауға алады. Қазақстан аумағында табиғатты қорғау ісі 1920 жылдардың басында Түркістан ескерткіштерін, өнер мен табиғатты қорғау комитетінен басталды. Қазақстанда ЕҚТА-ның сегіз түрі бар:
ЕҚТА түрі
Мақсаты мен режимі
мемлекеттік табиғи қорық
жабайы табиғаттың эталоны; кез келген шаруашылық әрекетіне тыйым салынады, ғылыми зерттеу жүргізіледі
ұлттық табиғи саябақ
экологиялық, тарихи, эстетикалық құндылығы бар табиғат кешені; адамдар келіп демалуға болады
табиғи қорықша
белгілі бір түрлерді қорғау үшін кейбір әрекеттерге ғана тыйым салынады: мал жаю, шөп шабу, ағаш кесу, аң аулау
табиғат ескерткіші
ғылыми, тарихи, мәдени-эстетикалық маңызы бар жеке нысан: тоғай, көл, аңғар, үңгір, ерекше тау жынысы
табиғи резерват
биологиялық алуантүрлілікті сақтау және қалпына келтіру
қорық аймағы
табиғатқа зиянды әрекеттер уақытша шектелетін аумақ
жануарлар, өсімдіктер, ағаш-бұталар жасанды жағдайда жинақталып өсіріледі
Есте сақтаАлғашқы ұлттық табиғи саябақ — Баянауыл (1985, Павлодар облысы). Оқулық деректері бойынша Қазақстанда 12 ұлттық табиғи саябақ бар. Бес табиғи резерват: Ертіс орманы, Семей орманы, Ырғыз-Торғай, Ақжайық, Алтын Дала.
ОйынБелгі немесе нысан қай ЕҚТА түріне сәйкес келеді?
!
ҰБТ тұзағы
Қорық ↔ ұлттық саябақ ↔ қорықша. Қорық — ең қатаң режим, табиғат өз күйінде сақталады. Ұлттық саябақта қорғау мен демалыс қатар жүреді. Қорықшада тек кейбір әрекеттерге тыйым салынады, адамдар тұра береді.
5
Қазақстанның мемлекеттік табиғи қорықтары
5-сабақкартадағы қорықты басыңыз
Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық бар. ҰБТ-да қорықтың орналасқан облысы мен ерекше белгісі жиі сұралады.
Қорық
Орналасуы
Есте сақтайтын белгі
Ақсу-Жабағылы
Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан), Батыс Тянь-Шань
ең алғашқы қорық (1926)
Алматы
Алматы облысы, Іле Алатауының беткейі
Сиверс алмасы, Недзвецкий алмасы, қызғалдақтар
Наурызым
Қостанай облысы
далалық қорық
Қорғалжын
Ақмола облысы, Қорғалжын және Теңіз көлдері
су құстары; Теңіз көлінде қызғылт қоқиқаз ұя салады
Марқакөл
Шығыс Қазақстан, Алтай таулары, Марқакөл көлі
сирек өсімдік — бұйра лалагүл
Алакөл
Алакөл ойпаты, еліміздің оңтүстік-шығысы
батпақты ландшафт; реликт шағала
Үстірт
Маңғыстау облысы
шөлейт ландшафт; Маңғыстаудағы жалғыз қорық
Батыс Алтай
Шығыс Қазақстан
таулы орман
Барсакелмес
Арал өңірі (Қызылорда облысы)
бұрынғы Арал теңізіндегі арал
Қаратау
Түркістан облысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан)
ең жас қорық (2004)
Картадағы түйреуішті басыңыз — қорықтың «визит карточкасы» шығады.
1-ойынҚорықтарды құрылған жылы бойынша ретімен қойыңыз: ең алғашқысынан ең жасына дейін.
2-ойынБелгі қай қорыққа тиесілі?
!
ҰБТ тұзағы
Маңғыстаудағы жалғыз қорық — Үстірт. Барсакелмес — Арал өңірінде, Алакөл — еліміздің оңтүстік-шығысында, Қаратау — ең жас қорық. Алматы қорығын Алакөлмен, Батыс Алтайды Марқакөлмен шатастырма: екі жұп та бір өңірде орналасқан.
ҰБТ лайфхагы«Бірінші — Ақсу-Жабағылы, соңғы — Қаратау, Қостанай — Наурызым, Маңғыстау — Үстірт» — осы төрт жұпты жаттап алсаң, қорық туралы сұрақтардың көбін шешесің.
6
Қазақстанның Қызыл кітабы
5-сабақбасылымды таңдаңыз
Қызыл кітап — сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлардың тізімі. Оған енген түрлерді аулауға, жинауға, жоюға заң бойынша тыйым салынады.
Басылым
Жылы
Не енгізілді
1-басылым
1978
тек омыртқалы жануарлар; бастаған — зоолог А. А. Слудский
толықтыру
1981
өсімдіктер қосылды
2-басылым
1991
омыртқалылар мен өсімдіктерге алғаш рет омыртқасыз жануарлар қосылды
3-басылым
1996
тізім жаңартылды
4-басылым
2010
омыртқалылар, омыртқасыздар, өсімдіктер бойынша толықтырылды
Жануарлар: барыс, ақ тырна, сұңқылдақ аққу, бұйра бірқазан, қызғылт қоқиқаз, реликт шағала, қарақұйрық, қарабауыр және ақбауыр бұлдырықтар. Өсімдіктер: қызғалдақ түрлері, Сиверс алмасы мен Недзвецкий алмасы, алтын тамыр.
Барыстарды Алматы маңындағы тауларда арнайы камералармен бақылайды. Ақбөкенді қорғау — Ырғыз-Торғай мен Алтын Дала резерваттарының басты мақсаттарының бірі.
ОйынҚызыл кітапқа енген түрлермен танысыңыз: карточканы аударыңыз.
!
ҰБТ тұзағы
Жылдарды шатастырма: 1978 — тек омыртқалылар, 1981 — өсімдіктер, 1991 — омыртқасыздар. «Тек омыртқалы жануарлар енген басылым» деген сұрақтың жауабы — бірінші басылым (1978), екінші емес.
7
Эндемиктер және сирек құстар
5-сабақтаралу аймағын салыстырыңыз
Эндемик — шектеулі бір аумақта ғана мекендейтін түр. Ол аумақтан тыс табиғатта кездеспейді.
ең кішкентай суыр; профессор Мензбирдің құрметіне аталған
Батыс Тянь-Шань таулары
Сирек құс
Белгісі
Мекені
бұйра бірқазан
балықпен қоректенеді; желкесінде шоқ қауырсыннан тұратын бұйра айдар; тамағындағы қапшығына 4 кг-ға дейін қорек сыяды
Балқаш, Алакөл, Зайсан, Торғай, Сырдарияның төменгі ағысы
қызғылт қоқиқаз
салмағы 3–4 кг, басы кішкентай, тұмсығы үлкен, иілген
Теңіз көлі (Қорғалжын)
реликт шағала
қарабас шағалаға ұқсайды, денесі ақ, қанат ұшындағы қауырсындарында өрнегі бар
Алакөл
ОйынБұл — Қазақстан эндемигі ме, әлде басқа елдерде де кездесетін сирек түр ме?
!
ҰБТ тұзағы
Қызыл кітапқа енген түрдің бәрі эндемик емес. Қарақұйрық, ақбөкен, бұйра бірқазан — сирек әрі қорғалатын түрлер, бірақ олар Орталық Азияның басқа елдерінде де кездеседі. Эндемиктің белгісі — аумағының шектеулі болуы.
8
Пестицидтер және олардың үш тобы
11-сабақегісті өңдеңіз
Пестицидтер — ауыл шаруашылығында өсімдіктерді зиянкестерден, аурулардан және арамшөптерден қорғау үшін арнайы жасалған химиялық заттар. Халық тілінде «өсімдікті дәрілеу», «улау» дегеніміз — пестицид ерітіндісін бүрку.
Тобы
Сөздің түбірі
Нысанасы — кімді жояды
инсектицидтер
лат. insectum — жәндік
зиянды жәндіктер: негізінен буынаяқтылар — бунақденелілер, кейбір кенелер мен өрмекшітәрізділер
фунгицидтер
лат. fungus — саңырауқұлақ
өсімдікте паразиттік тіршілік ететін саңырауқұлақтар
Инсектицид, фунгицид, гербицид — үшеуі де «-цид» деп аяқталады, ҰБТ оларды бір-бірімен алмастырады. «Арамшөпті жоюға бағытталған пестицид» — гербицид: арамшөп — өсімдік, ол жәндік те, саңырауқұлақ та емес.
9
Пестицидтердің үш қасиеті. Биологиялық күрес әдісі
11-сабақжылыжайдағы қиярды қорғаңыз
Уыттылық (улылық). Пестицидтер — улы заттар. Бүркілген көкөніс пен жеміс-жидектің бетінде қалады, сондықтан жемес бұрын міндетті түрде мұқият жуу керек.
Таңдап әсер ету. Белгілі бір нысана ағзаны ғана жояды, басқа түрлерге тимейді: гербицид арамшөпті жояды, ал мәдени өсімдік сақталады.
Тұрақтылық. Бүркілгеннен кейін ұзақ уақыт бұзылмайды, өзгермейді — топырақта, суда, ағзаларда жинақтала береді.
Оптималды фактор — ағзаға ең қолайлы жағдай. Пессималды фактор — тіршілікті тежейтін, бұзатын жағдай. Пестицид зиянкес үшін — пессималды фактор. Мәдени өсімдікке де пессималды әсер ететін факторлар бар: қоректік заттардың жетіспеуі, арамшөптермен бәсекелестік, микроэлементтердің немесе судың жетіспеуі.
Биологиялық күрес әдісі — зиянкеске у бүркудің орнына оның табиғи жауын пайдалану. Мысалы, жылыжайдағы қиярмен өрмекші кене қоректенеді. Оған инсектицид бүркудің орнына жыртқыш кене — фитосейулюсті жібереді: ол өрмекші кенені жеп, қиярды химиясыз қорғайды.
Өрмекші кене24
Қиярдағы ужоқ
Топырақтағы ужоқ
Әдісті таңдаңыз: химиялық па, әлде биологиялық па?
ОйынФактор мәдени өсімдік үшін оптималды ма, әлде пессималды ма?
!
ҰБТ тұзағы
«Таңдап әсер етеді, демек зиянсыз» — қате ой. Таңдап әсер ету тек нысананы жою туралы. Уыттылық пен тұрақтылық сақталады: пестицид өнімде қалады және ортада жиналады, сондықтан ол адамға да, табиғатқа да қауіпті.
10
ДДТ: тұрақтылықтың ең белгілі мысалы
11-сабақДДТ-ның жолын бақылаңыз
ДДТ — жәндіктерге қарсы қолданылған пестицид, яғни инсектицид. Тұрмыста оны «дуст» деп атаған. ДДТ XX ғасырдың 40–70-жылдары кеңінен қолданылды.
ДДТ-ның инсектицидтік қасиетін 1939 жылы швейцар химигі Пауль Герман Мюллер ашты. Бұл пестицидтер саласындағы төңкеріс болды, ғалым 1948 жылы Нобель сыйлығын алды.
Кейін ДДТ Арктиканың ақ аюлары мен Антарктиданың пингвиндерінің бауырынан табылды, ал бұл жерлерде ДДТ ешқашан қолданылмаған. Себебі:
Тасымалдану: ДДТ ауа және су ағындарымен мыңдаған шақырымға жетеді.
Тұрақтылық: табиғатта ұзақ ыдырамайды, ағзадан шығарылмай жиналады.
Қоректік тізбек: ұсақ шаянтәрізділерді балық, балықты пингвин жейді — у әр буында жинақтала түседі.
Осы себептен 1970-жылдардан бастап көп елде ДДТ-ға тыйым салынды.
!
ҰБТ тұзағы
«Мюллер ашқан инсектицид» сұрағында нұсқалар ретінде ДДТ, фреон, ХФК, көмірқышқыл газы беріледі. Пестицидке тек ДДТ жатады. Фреон мен ХФК озон қабатын бұзады, ал СО₂ жылыжай эффектісін күшейтеді — олар пестицид емес.
11
Жылыжай эффектісі
11, 13-сабақтаратмосфераға газ қосыңыз
Жылыжай эффектісі — атмосфераның көмірқышқыл газымен (СО₂) және басқа шығарындылармен ластануына байланысты ғаламдық экологиялық проблемалардың бірі.
1. Күн сәулесі кіреді: атмосферадан өтіп, жер бетін жылытады.
2. Жер жылу шығарады: жылынған жер беті жылуды (инфрақызыл сәулені) кері шығарады.
3. Газдар жылуды ұстайды: СО₂ мен басқа жылыжай газдары бұл жылуды ғарышқа жібермей, жерге қайтарады — жылыжайдың әйнегі сияқты.
4. Нәтижесі: жер беті мен ауаның төменгі қабаты жылиды.
Табиғи жылыжай эффектісі тіршілікке қажет: онсыз Жердің орташа температурасы шамамен −18 °C болар еді, қазір ол шамамен +15 °C. Проблема — адам әрекетінен оның күшеюі.
Күшеюінің үш белгісі: климат жылынуда — орташа ғаламдық температура артып келеді; жылыжай газдарының, ең алдымен СО₂-нің мөлшері артуда; бұл өзгерісте адамның шаруашылық әрекеті шешуші рөл атқарады.
Жылыжай газдарына СО₂-мен қатар метан, су буы және хлорфторкөміртектер (ХФК) жатады. СО₂ негізінен зауыттардан, көліктерден, көмір, мұнай, газ сияқты отынды жаққанда бөлінеді.
ОйынБұл газ жылыжай газы ма, жоқ па?
!
ҰБТ тұзағы
СО₂ — атмосферадағы ең көп газ емес. Атмосфераның негізгі газдары — азот (шамамен 78 %) мен оттегі (шамамен 21 %), ал көмірқышқыл газы небәрі шамамен 0,04 %. Азот пен оттегі жылыжай эффектісіне қатыспайды, ал аз ғана СО₂-нің артуы оны күшейтеді.
12
Озон қабаты және оның бұзылуы
11-сабақатмосфера қабатын басыңыз
Атмосфера қабатын басыңыз.
Озон (О₃) — оттегінің үш атомды түрі. Озон қабаты атмосфераның жоғарғы бөлігінде, шамамен 20–25 км биіктікте орналасқан. Ол Күннің ультракүлгін сәулелерінің көп бөлігін ұстап қалып, тірі ағзаларды қорғайды.
Бұзылу себебі
Қалай әсер етеді
фреондар (ХФК — хлорфторкөміртектер)
тоңазытқыш пен кондиционерде, аэрозоль баллондарда, өрт сөндіргіштерде қолданылған; ауаға шығып, жоғары көтеріледі, озон қабатында жиналып, озонды ыдыратады. Бұл — негізгі себеп
ғарыш зымырандарын ұшыру
зымыран отыны жанғанда бөлінетін заттар атмосфераның жоғарғы қабатына тікелей жетіп, озонды бұзады
жоғарғы қабаттардың салқындауы
жылыжай газдары төменгі қабаттарды жылытады, ал жоғарғы қабаттар салқындайды; суық жағдайда озонның ыдырауы жеделдейді
ХФК екі мәселеге бірдей қатысты: озонды бұзады және жылыжай газы болып та саналады. Озон қабаты жұқарса, жер бетіне ультракүлгін сәуле көбірек жетеді: ол теріні күйдіреді, тері обыры мен көз ауруларының қаупін арттырады, ДНҚ-ны зақымдайды.
ОйынБұл жылыжай эффектісіне қатысты ма, әлде озон қабатының бұзылуына ма?
!
ҰБТ тұзағы
Озон қабаты жылуды ұстамайды — ол ультракүлгін сәулені ұстайды. Жылуды ұстайтын — СО₂ сияқты жылыжай газдары. «СО₂ ластануынан пайда болатын құбылыс» — жылыжай эффектісі, ал фреон (ХФК) → озон қабатының бұзылуы.
13
Ғаламдық жылыну және климатқа әсер ететін факторлар
13-сабақфакторды таңдаңыз
Ғаламдық жылыну — Жердің климаттық жүйесіндегі орташа температураның ұзақ уақыт бойы жоғарылауы. Соңғы ғасырда планетаның орташа температурасы шамамен 1 °C-қа көтерілді.
Фактор
Не өзгереді
Климатқа әсері
атмосфераның газ құрамының өзгеруі
жылыжай газдарының, әсіресе СО₂ мөлшері артады
жылытады; қазіргі жылынудың басты себебі
Күн жарықтығының вариациялары
Күн белсенділігі кезеңмен күшейіп, әлсірейді
жылытуы да, салқындатуы да мүмкін; қазіргі өзгерістерге үлесі аз
жанартау атқылауы
ауаға газдар, шаң мен күл бөлшектері шығады
шаң күн сәулесін бөгеп, жер бетін уақытша салқындатады
Жердің орбиталық қозғалысының өзгерістері
Жер Күнге біресе жақындайды, біресе алыстайды
ондаған мың жылдық баяу циклдер
Антропогендік фактор — адам әрекетінен туындайтын әсер: көлік пен өнеркәсіп шығарындылары, отын жағу, қалдықтар. Атмосферада СО₂ әрқашан болған, бірақ соңғы ғасырларда оның мөлшері адам әрекетінен өсті.
14
Фурье мен Аррениус. Ғаламдық қараңғылану және Швабе циклі
13-сабақжанартауды атқылатыңыз
Жыл
Ғалым
Не істеді
1824
Жозеф Фурье
жылыжай эффектісін ашты
1896
Сванте Аррениус
жылыжай эффектісін алғаш рет сандық тұрғыдан зерттеді: СО₂ мөлшері температураны қаншалықты өзгертетінін есептеді
Ғаламдық қараңғылану — жер бетіне жететін күн сәулесінің біртіндеп азаюы. Басты себебі — жанартау атқылауы мен өндіріс нәтижесінде атмосфераға түскен шаң бөлшектері. Бөлшектер күн сәулесін шағылыстырып, жер бетін салқындатады.
Отын жаққанда шығатын СО₂ жылытады, ал шаң мен түтін бөлшектері бұл жылынудың бір бөлігін бәсеңдетеді. Шаң тез түседі, ал СО₂ атмосферада ұзақ қалады.
Күн белсенділігі. Күннің жарықтығы мен спектрі бірнеше жылдан мыңдаған жылға дейінгі аралықта өзгереді. Ең айқын кезең — Күн белсенділігінің 11 жылдық циклі, оны Швабе циклі деп атайды. Цикл Күн бетіндегі қара дақтарды ұзақ жылдар бақылаған неміс ғалымы Генрих Швабенің атымен аталған: дақтар саны шамамен 11 жыл сайын көбейіп, қайта азаяды.
!
ҰБТ тұзағы
Фурье мен Аррениусты шатастырма: ашқан — Фурье (1824), алғаш сандық зерттеген — Аррениус (1896). Алдымен құбылысты ашады, кейін оны өлшейді.
!
ҰБТ тұзағы
«Шаң бөлшектері жер бетін жылытады» — қате: шаң мен күл күн сәулесін азайтып, салқындатады. Швабе циклі — 11 жыл; алдамшы нұсқаларда 12, 15, 22 жыл кездеседі.
15
Ғаламдық жылынудың салдарлары
13-сабақтемператураны көтеріңіз
Салдар тобы
Мысалдар
қоршаған орта
Арктика мұздарының еруі; теңіз бен мұхит деңгейінің көтерілуі; мұздықтардың шегінуі
табиғи катаклизмдер
жауын-шашын мөлшері мен таралуының өзгеруі; жылу толқындары; өте ыстық ауа райы оқиғалары 1980 жылға дейінгі онжылдықтармен салыстырғанда шамамен 50 есе жиіледі
әлеуметтік-экономикалық
2015 жылғы зерттеу: кедей елдердің экономикалық өсуі болашақ жылынуға бұрын есептелгеннен әлдеқайда тәуелді
адамзатқа тікелей әсері
ыстықта қақтығыстар мен тәртіпсіздік жиілейді; Солтүстіктің байырғы халықтарының өмір салты өзгереді
Катаклизм — табиғатта болатын ірі, кенет өзгеріс не апат: су тасқыны, құрғақшылық, дауыл, аптап ыстық.
Жылынудың пайдалы жағы да бар: жергілікті температура 1–3 °C көтерілгенде ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі біршама артады. Бірақ одан әрі жылыну өнімділікті төмендетеді, ал жалпы алғанда жылынудың қоғам денсаулығына зияны пайдасынан басым.
ОйынБұл — климатқа әсер ететін фактор (себеп) пе, әлде жылынудың салдары ма?
!
ҰБТ тұзағы
Себеп пен салдарды шатастырма. Мұздардың еруі, теңіз деңгейінің көтерілуі, аптап ыстықтың жиілеуі — жылынудың салдары. Жанартау атқылауы, Күн белсенділігі, Жер орбитасының өзгеруі — климатқа әсер ететін факторлар, яғни себептер.
16
Киото хаттамасы
13-сабақуақыт сызығын басыңыз
Уақыт сызығындағы оқиғаны басыңыз.
Киото хаттамасына 1997 жылы Жапонияның Киото қаласында қол қойылды, ол 2005 жылы күшіне енді. 2012 жылға дейін бұл құжат ғаламдық жылынуға қарсы әрекет туралы негізгі әлемдік келісім болды.
Басты талабы — жылыжай газдарының шығарындыларын күрт азайту. Өнеркәсібі дамыған елдер 2008–2012 жылдары шығарындыларды 1990 жылғы деңгейден төмендетуге міндеттеме алды.
Ел
Міндеттеме (1990 жылмен салыстырғанда)
Еуропалық Одақ елдері
8 %-ға азайту
АҚШ
7 %-ға азайту — бірақ хаттаманы ратификацияламады
Жапония
6 %-ға азайту
Ресей
1990 жылғы деңгейде сақтау
дамушы елдер (Қытай, Үндістан, Бразилия)
сандық міндеттеме қойылмады
Әр елге талап оның экономикасына қарай қойылды. Экономикасы әлсіз, халқының әл-ауқаты төмен елдерден шығарындыларды азайту талап етілмеді: оларға алдымен өнеркәсібін дамыту керек болды.
!
ҰБТ тұзағы
Хаттамадан бас тартқан ел — АҚШ: қол қойды, бірақ оны орындаудан бас тартты. Үндістан мен Бразилия бас тартқан жоқ — оларға азайту міндеті жүктелмеген. Жылдарды шатастырма: 1997 — қол қою, 2005 — күшіне ену, 2012 — бірінші кезеңнің соңы.
17
Қазақстанның экологиялық проблемалары
13-сабаққала ауасын кім ластайды
Қазақстан — өндіруші және өңдеуші өнеркәсібі дамыған ел, соңғы жылдары бұл салалардың қарқыны арта түсті. Көп жыл ішінде республикада 20 млрд тоннадан астам қалдық жиналды, оның үштен бірі улы.
Қалдықтардың негізгі көздері: тау-кен өндіру және тау-кен өңдеу өнеркәсібі; қара металлургия; мұнай-химия кәсіпорындары; құрылыс материалдары өндірісі.
Қала
Ең зиянды өндіріс
Өскемен
қорғасын-мырыш зауыты
Шымкент
қорғасын зауыты
Тараз
фосфор өнеркәсібі
Ақтөбе
хром кәсіпорындары
Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстарының атмосфералық ауасы қатты ластанған. Республиканың 15 қаласында ауаның зиянды заттармен ластану деңгейі артқан, олардың қатарында Теміртау, Тараз, Петропавл, Шымкент, Алматы бар.
Қазақстан қалаларында ауаны ластауға негізгі үлес қосатын — автомобиль көліктері. Негізгі ластаушы заттар: шаң, күкірт диоксиді (SO₂), азот диоксиді (NO₂), көмірсутектер, фенол, қорғасын, күкіртсутек (H₂S).
ОйынҚала мен ондағы ең зиянды өндірісті сәйкестендіріңіз.
!
ҰБТ тұзағы
Қалалардағы негізгі ластаушы — зауыттар емес, автомобиль көліктері. Зауыттар, шаң, өрт те ауаны ластайды, бірақ «негізгі үлес қосатын» деп сұралса — автомобиль көліктері. Қала мен өндірісті де шатастырма: Өскемен — қорғасын-мырыш, Тараз — фосфор, Ақтөбе — хром.
18
Шешу жолдары: «Қазақстан-2030» және қалдықтарды қайта өңдеу
13-сабақжылды жылжытыңыз
«Қазақстан-2030» стратегиясында тамақтануды жақсарту, қоршаған ортаның тазалығы мен экология басым бағыттардың бірі болып табылады. Қатты тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу саласын дамыту үшін нормативтік-құқықтық база жетілдірілді.
Қашаннан
Полигондарда көмуге тыйым салынған қалдықтар
2016 жыл
құрамында сынабы бар шамдар мен құрылғылар және басқа қауіпті қалдықтар
2019 жыл
пластмасса, макулатура, картон мен қағаз қалдықтары, шыны
2021 жыл
құрылыс және тағам қалдықтары
Көмуге болмайтын қалдық бөлек жиналып, қайта өңдеуге жіберіледі. Сондықтан қалаларда пластикке, шыныға және қағазға арналған бөлек контейнерлер, пластик пен алюминий банкаларды қабылдайтын автоматтар пайда болды.
ҰБТ лайфхагыТыйымдардың ретін логикамен есте сақта: алдымен ең улысы (сынап, 2016), содан кейін қайта өңделетіні (пластик, қағаз, шыны, 2019), соңында ең көлемдісі (құрылыс пен тағам, 2021).
1-ойынПолигондарда көмуге тыйымдарды жылдар бойынша ретімен қойыңыз.
2-ойынБөлек жинау: қалдық қай контейнерге түседі?
19
Сабақ соңындағы сұрақтар
5, 11, 13-сабақтаржауап беріп, аударыңыз
ҰБТ-ға тән сұрақтарБұл сұрақтар сабақтардың соңында талданады. Ішіңізден жауап беріп, карточканы аударыңыз.
Модельдер мен схемалар оқуға ыңғайлы болу үшін жеңілдетілген, симуляциядағы мәндер оқу үшін алынған.