Химия негіздері — SABAQ зертханасы

Нені зерттейміз

Параметрлер

Құралбірліктерді аудару

Есеп

Бүтін (бүкіл пицца)500 г

Пайыз20%

Тәсілпропорция

Сұлба

Сол жақтағы коэффициент

Оң жақтағы коэффициент

Нені зерттеймізқұбылыстар

Тәжірибе

Затсу

Температура−20 °C

Дайын формулалар

Элемент қосу4 элементке дейін

Құрамы және индекстер

Коэффициентмолекула саны

Бірліктерді саты бойымен аударыңыз: кіші бірлікке өткенде — көбейтеміз, үлкен бірлікке өткенде — бөлеміз.

Тәжірибелер

0/6

Тәжірибе сіздің әрекеттеріңіз бойынша есептеледі: тәжірибені таңдаңыз, кеңесте айтылғанды орындаңыз да, «Жазып алу» батырмасын басыңыз.

Уақыт

0,0 с

Тәжірибелер мен бөлшектердің қозғалысы шартты түрде және өмірдегіден әлдеқайда жылдам көрсетілген; модель жеңілдетілген.

Бірліктерді аудару

есеп шешілмеген

—

Не болып жатыр

Жазбалар

№	Тәжірибе	Нәтиже
Әзірге жазба жоқ. Тәжірибе жасап, «Жазып алу» батырмасын басыңыз.

Журнал

Шамалар және өлшем бірліктері

1-сабақшаманы және бірлікті таңдаңыз

кіші бірлікке — көбейтемізкг → г, л → мл, мин → сүлкен бірлікке — бөлемізг → кг, мл → лT = t + 273Цельсий градусынан кельвинге

Химия — дәл ғылым: «көбірек», «азырақ» деген сөздер мұнда жұмыс істемейді, әр зат нақты санмен және өлшем бірлігімен өлшенеді. Торт пісіру үшін 1 кг ұн мен 200 г қант керек болса, реакцияда да заттың неше грамы, литрі және молі алынғаны маңызды.

Шама	СИ бірлігі	Химияда жиі
масса	килограмм, кг	грамм: 1 т = 1000 кг, 1 кг = 1000 г, 1 г = 1000 мг
ұзындық	метр, м	1 км = 1000 м, 1 м = 100 см
көлем	текше метр, м³	литр: 1 л = 1 дм³ = 1000 мл; 1 м³ = 1000 л
уақыт	секунд, с	1 сағ = 60 мин, 1 мин = 60 с
температура	кельвин, К	°C: 0 °C = 273 К
зат мөлшері	моль	химияның басты шамасы — курс оған жеке тоқталады

Қалыпты жағдай«қ.ж.» белгісі 0 °C = 273 К дегенді білдіреді. Бөлме температурасы — 25 °C = 298 К, адам денесінің температурасы — 36,6 °C = 309,6 К, су 100 °C = 373 К температурада қайнайды.

Мәні

ҰБТ тұзағы

Кейде бағытты шатастырып, «500 г = 500 000 кг» дейді — бұл қате: килограмм грамнан үлкен, үлкен бірлікке өткенде бөлеміз: 500 г = 0,5 кг. Санды бірлігінсіз жазу да қате: «5» емес, «5 г».

Санның дәрежесі және стандарт түрі

1-сабақкөрсеткішті жылжытыңыз

aⁿ = a · a · … · an көбейткішa⁰ = 1кез келген санның нөлдік дәрежесіaᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿкөрсеткіштерді қосамыз

Дәреже көрсеткіші n10³

Дәреже — бірдей көбейткіштердің қысқаша жазылуы: 2³ = 2 · 2 · 2 = 8, 3³ = 27, 2² = 4, 1³ = 1, 5¹ = 5, 7⁰ = 1. Негіздері бірдей дәрежелерді көбейткенде көрсеткіштерін қосамыз: 2³ · 2⁴ = 2⁷, ал бөлгенде — азайтамыз.

Химияда негіз көбіне 10 болады. Оң көрсеткіш — оң жақтағы нөлдер саны (10³ = 1000), теріс көрсеткіш — үтірден кейінгі таңбалар саны (10⁻² = 0,01).

Стандарт түр — 1 мен 10 аралығындағы санның ондық дәрежеге көбейтіндісі: 45 000 = 4,5 · 10⁴; Авогадро саны — 6,02 · 10²³.

Индекс пен дәреже көрсеткіші — әртүрліH₂ жазуындағы 2 — индекс (төменде, атом саны), ал 10² жазуындағы 2 — дәреже көрсеткіші (жоғарыда). Бірліктерді аудару да — ондық дәреже: 1 г = 10⁻³ кг, 1 мл = 10⁻³ л.

ОйынАлдымен өзіңіз есептеңіз, содан кейін карточканы аударыңыз.

ЕКОЕ және коэффициент қою

1-сабақсандар жұбын таңдаңыз

коэффициент = ЕКОЕ : индекссұлбаның әр бөлігі үшін3O₂ → 2O₃ЕКОЕ(2; 3) = 6

Ең кіші ортақ еселік (ЕКОЕ) — берілген сандардың бәріне қалдықсыз бөлінетін ең кіші оң сан. 4-тің еселіктері: 4, 8, 12, 16…; 6-ның еселіктері: 6, 12, 18… — ЕКОЕ(4; 6) = 12.

Сұлбаның сол және оң жағында әр элемент атомының саны тең болуы керек. Индексті өзгертуге болмайды — басқа зат шығады, сондықтан теңдікті коэффициентпен жинаймыз.

Мысал: Z₂ → Z₄. ЕКОЕ(2; 4) = 4: сол жақта 4 : 2 = 2, оң жақта 4 : 4 = 1 → 2Z₂ → Z₄. 1 коэффициенті жазылмайды. Сутектен су алу теңдеуінде оттек бойынша ЕКОЕ(2; 1) = 2: 2H₂ + O₂ → 2H₂O.

Жылдам тәсілСандардың 1-ден басқа ортақ бөлгіші болмаса (2 және 3), ЕКОЕ — олардың көбейтіндісі: 2 · 3 = 6. Бірі екіншісіне бөлінсе (2 және 4), ЕКОЕ — үлкені: 4.

ОйынТеңестіру қадамдарын ретімен орналастырыңыз.

Пропорция және пайыз

1-сабақпайызды таңдаңыз

a / b = c / d ⇒ a · d = b · cайқаспалы көбейту1% = 1/100 = 0,01пайыз — жүзден бір бөлік

Пайыз20%

Пропорция — екі қатынастың теңдігі. Басты қасиеті: айқаспалы көбейтінділер тең. 2/10 = 4/20, өйткені 2 · 20 = 4 · 10 = 40.

Белгісіз шаманы (массаны, көлемді) x деп белгілеп, сол ережемен табамыз: x/10 = 5/10 → x = 5 · 10 / 10 = 5. Реакция теңдеуі бойынша есептеудің бәрі — пропорция.

Пайыз — санның жүзден бір бөлігі: 1% = 0,01; 100% — бүкіл сан (үлесі 1). Пиццаны екіге бөлсек, әр жартысы — 50%, төртке бөлсек, әр бөлігі — 25%.

Санның пайызын екі тең құқылы тәсілмен табамыз: пропорциямен («бүтін — 100%, бөлік — x%») немесе үлес арқылы (20% = 0,2, көбейтеміз).

ОйынҮлеске немесе бөлшекке аударыңыз да, тексеріңіз.

ҰБТ тұзағы

Кейде пайызды формулаға «сол күйінде» қояды: 500 · 20 = 10 000. Бұл қате: 20% — бұл 0,2, жауабы 500 · 0,2 = 100 г. Қате сан 100 есе үлкен — оны жауап нұсқаларының арасына жиі қояды.

Атом, молекула, зат, дене

2-сабақсатыны басыңыз

Атом — заттың химиялық жолмен бөлінбейтін ең кіші бөлшегі. Молекула — заттың екі немесе одан да көп атомнан құралған, химиялық қасиеттерін сақтайтын ең кіші бөлшегі.

Зат — массасы бар және кеңістікті алып тұратын материя. Дене — пішіні, өлшемдері және массасы бар кез келген материалдық объект.

Зат — неден жасалғаны, дене — не жасалғаны. Шыны — зат, ал шыны стақан мен шыны колба — екі түрлі дене. Темір шеге мен темір балға — екі дене, бірақ бір зат (темір). Бір заттан әртүрлі дене жасауға болады, бір денені әртүрлі заттан да жасауға болады.

ОйынЗат па, дене ме? Карточкаларды орналастырыңыз.

Химиялық элемент, таңба және формуланы оқу

2-сабақформуланы таңдаңыз

Химиялық элемент — ядросындағы протон саны бірдей атомдардың белгілі бір түрі. Әр элементтің атауы, реттік нөмірі және салыстырмалы атомдық массасы болады. Қазіргі периодтық жүйеде 118 элемент бар, олар негізінен металдар мен бейметалдарға бөлінеді.

11,008Hсутек

Формуланы солдан оңға қарай оқимыз: таңба, одан кейін бірден оның индексі. Индекс жазылмаса — ол 1-ге тең. H₂SiO₃ «аш екі силициум о үш» деп оқылады, Al₂O₃ — «алюминий екі о үш», NaHCO₃ — «натрий аш це о үш».

Жиі шатастырадыFe — «феррум», Cu — «купрум», Ag — «аргентум», Si — «силициум»: қазақша атауы мен таңбаның оқылуы сәйкес келмейді.

ҰБТ тұзағы

Pb — қорғасын, ал қалайы — Sn. Екеуі де жұмсақ, жылтыр металл, сондықтан оларды жиі шатастырады. Дәл сондай жұптар: Cu (мыс) мен Ag (күміс), Fe (темір) мен Zn (мырыш).

Жай және күрделі заттар

2-сабақзаттарды орналастырыңыз

Жай зат бір ғана түрдегі атомдардан құралады: H₂, O₂, O₃, N₂, металдар.

Күрделі зат екі немесе одан да көп түрдегі атомдардан құралады: H₂O, CO₂, NaCl, H₂SO₄.

Химиялық элемент табиғатта үш түрде кездеседі: жеке атом түрінде (кальций атомы Ca — металдар бір таңбамен жазылады), жай зат құрамында (O₂ — оттек, O₃ — озон) және күрделі зат құрамында (H₂O).

АллотропияОттек O₂ мен озон O₃ — бір элементтің екі түрлі жай заты. Екеуі де тек оттек атомынан тұрады, бірақ қасиеттері әртүрлі.

ҰБТ тұзағы

Кейде «атом екеу — демек, зат күрделі» дейді — бұл қате: O₂ молекуласында екі атом бар, бірақ элемент біреу — зат жай. Атом санын емес, атом түрлерін санаймыз.

Заттардың қасиеттері және агрегаттық күйлер

2-сабақкөрсеткіні меңзеңіз

Затты танудың бірінші жолы — оның физикалық қасиеттері: агрегаттық күйі, түсі, иісі, дәмі, тығыздығы, суда ерігіштігі, жылу және электр өткізгіштігі (металдардың белгісі), балқу және қайнау температуралары. Бұл қасиеттер затты өзгертпей-ақ өлшенеді.

Күй	Пішіні мен көлемі	Бөлшектері
қатты	өз пішіні, өз көлемі	тығыз орналасқан, орнында тербеледі
сұйық	ыдыстың пішіні, өз көлемі	орын ауыстырады, бірақ жақын тұрады
газ	бүкіл ыдысты толтырады	еркін ұшып жүреді

Қыздырғанда: балқу, булану, сублимация. Суытқанда: кристалдану, конденсация, десублимация. Су, мұз және бу — бір зат, үш күй: агрегаттық ауысудың бәрі — физикалық құбылыс.

Қызғылт сары көрсеткілер — қыздырғанда, көк көрсеткілер — суытқанда.

ОйынБұл қандай ауысу? Алдымен жауап беріңіз, содан кейін аударыңыз.

ҰБТ тұзағы

Сублимация мен десублимацияны жиі шатастырады: сублимация — қаттыдан газға (иод қыздырғанда бірден күлгін буға айналады), десублимация — керісінше, газдан қаттыға (терезедегі қырау).

Физикалық және химиялық құбылыстар

2-сабақбелгіні басыңыз

Физикалық құбылыс — заттың құрамы өзгермейтін, тек агрегаттық күйі, пішіні немесе өлшемі өзгеретін құбылыс.

Химиялық құбылыс — заттың құрамы өзгеретін, нәтижесінде жаңа зат түзілетін құбылыс. Оны химиялық реакция деп те атайды.

Басты сұрақ біреу: жаңа зат түзілді ме? Судың қайнауы әсерлі көрінеді, бірақ бу — сол су (физикалық). Сүттің ашуы байқала бермейді, бірақ заттар жаңа (химиялық): дәмі мен иісі өзгереді, оны кері қайтару мүмкін емес.

Химиялық реакцияның белгісін басыңыз.

ОйынТаныс құбылыстар: физикалық па, химиялық па?

ҰБТ тұзағы

Кейде шамда тек білтесі жанады, ал парафин тек балқиды дейді — бұл қате: білтенің жанында парафин балқиды (физикалық құбылыс), ал оның буы жанады (химиялық құбылыс). «Парафиннің балқуы» мен «шамның жануы» — әртүрлі жауап.

Таза заттар, қоспалар және химиялық қосылыстар

3-сабақмысалдарды орналастырыңыз

Таза зат бір ғана компоненттен, яғни бірдей бөлшектерден құралады. Қоспа — екі немесе одан да көп заттың қосындысы: әр зат өз қасиетін сақтайды, қоспаны физикалық жолмен бөлуге болады.

Химиялық қосылыс — екі немесе одан да көп химиялық элемент атомдарынан тұратын зат: су H₂O, ас тұзы NaCl, көмірқышқыл газы CO₂.

Қоспа екіге бөлінеді: гомогенді (біртекті: көзбен де, микроскоппен де ажыратылмайды — ауа, балондағы газ, тұздың судағы ерітіндісі, металдардың балқымасы) және гетерогенді (әртекті: шекарасы көрінеді — түтін, тұман, дәрілік суспензия, май мен судың қоспасы, көбік). Табиғаттағы қоспалар — ауа, теңіз суы, мұнай, тас көмір.

Қалай танимызЗат формуласымен берілсе (H₂O, NaCl, CO₂) — химиялық қосылыс. Тек таңбамен берілсе (Fe, Cu) — жай зат. Тұрмыстық атауымен берілсе (сүт, ауа, мұнай) — әдетте қоспа. Сүт — гетерогенді қоспа: микроскоппен май тамшылары көрінеді.

ОйынҚоспа ма, химиялық қосылыс па, әлде жай зат па?

Химиялық формула: индекс және коэффициент

3-сабақжазуды таңдаңыз

4K₂MnO₄8 калий атомы, 4 марганец атомы, 16 оттек атомы

Химиялық формула — заттың құрамын химиялық таңбалар мен индекстер арқылы шартты түрде бейнелеу. Молекулалық (H₂O) және құрылымдық (H–O–H) формула болады: біріншісі құрамды, екіншісі байланысты көрсетеді.

Индекс өзінен алдыңғы атомның санын көрсетеді. Коэффициент — молекулалар саны: ол формуладағы әр индекске көбейтіледі. Индексі жоқ атомның индексі 1-ге тең.

3Cu — үш мыс атомы. 4H₂O — төрт су молекуласы: 8 сутек атомы және 4 оттек атомы. 2N — екі азот атомы, ал 2N₂ — екі молекула, яғни 4 атом. 3Ca(OH)₂ жазуында оттек 3 · 2 = 6 атом: жақшадан кейінгі индекс жақша ішіндегінің бәріне әсер етеді.

Кері есеп: 2 көміртек атомы мен 6 сутек атомы → C₂H₆; 2 фосфор атомы мен 5 оттек атомы → P₂O₅. Индекс 1 болса, оны жазбаймыз.

ҰБТ тұзағы

2N мен 2N₂ жазулары ұқсас, бірақ мағынасы әртүрлі: 2 атом және 2 молекула (4 атом) азот. Айырмашылықты индекс жасайды — индексті байқамай қалу ҰБТ-да жиі кездеседі.

Салыстырмалы атомдық және молекулалық масса

3-сабақзатты таңдаңыз

Mr = Σ Ar · индексалдымен көбейтеміз, содан кейін қосамызMr(H₂SO₄) = 2·1 + 32 + 4·16 = 98

Салыстырмалы атомдық масса Ar — эталонмен (көміртек атомы массасының 1/12 бөлігімен) салыстырылған бір атомның массасы. Менделеев кестесінен алынады және бүтінге дейін дөңгелектенеді.

Салыстырмалы молекулалық масса Mr — молекуладағы барлық атомдардың салыстырмалы атомдық массаларының қосындысы.

«Салыстырмалы» — өлшемсіз деген сөз: Ar мен Mr — бірліксіз сандар. Кейін молярлық масса M пайда болады: ол сан жағынан Mr мәніне тең, бірақ г/моль бірлігімен өлшенеді.

Элемент	Кестеде	Есептеуде
H	1,008	1
C	12,011	12
O	15,999	16
P	30,974	31
S	32,06	32
Cu	63,546	64
Cl	35,45	35,5

БайқауH₂SO₄ пен H₃PO₄ заттарының Mr мәні бірдей — 98. Әртүрлі заттардың Mr мәні бірдей болуы мүмкін, сондықтан тек Mr бойынша затты анықтай алмаймыз.

ҰБТ тұзағы

Кейде оттектің атомдық массасын үтірге дейінгі цифр бойынша 15 деп алады — бұл қате: 15,999 жоғары қарай дөңгелектенеді, Ar(O) = 16. Бір Ar қате болса, Mr да, барлық массалық үлес те қате шығады.

Элементтің массалық үлесі және формуланы табу

3-сабақзатты таңдаңыз

ω(Э) = Ar · n / Mr · 100%барлық элемент үлестерінің қосындысы = 100%

Массалық үлес (ω) заттың құрамындағы элементтің массалық бөлігі қанша екенін көрсетеді. Алдымен Mr табамыз, содан кейін Ar · n көбейтіндісін Mr мәніне бөлеміз; ×100% — пайыз. Тексеру: үлестердің қосындысы әрқашан 100%.

Су: ω(H) = 2/18 ≈ 0,11 = 11%, ω(O) = 16/18 ≈ 0,89 = 89%. Мыс (II) оксиді CuO: ω(Cu) = 64/80 = 80%, ω(O) = 20%.

Массалық үлес бойынша элементті табу

ҰБТ тұзағы

Үлесті атом саны бойынша емес, масса бойынша есептейміз. Судағы сутектің үлесін есептегенде 1 : 18 емес, 2 : 18 аламыз — молекулада сутек екеу. Тағы бір қате — 100-ге көбейтуді ұмыту: жауап 0,11 болып шығады, ал сұрақ пайызбен қойылған.

Есептерді талдау

қадам бойынша ашыңыз

Сұлбалар мен модельдер оқу үшін жеңілдетілген: атомдар мен молекулалардың өлшемдері үлкейтілген, бөлшектер баяу әрі шартты түрде қозғалады. Атомдық массалар мектеп есептеулеріндегідей дөңгелектенген.