Зат

Тәжірибелер

0/4

Тәжірибені таңдаңыз: модель затты дайындайды, ал сіз оны қыздырып, график пен аспаптарды бақылайсыз.

Қыздыру

0,0 с
Жанарғының қуатыорташа

Модельде уақыт қысқартылған: кез келген зат балқу температурасына шамамен 10 секундта жетеді. Модель жеңілдетілген.

Кристалды қыздырамыз

Қатты
Бөлшектер өз түйіндерінің маңында тербеледі
ЖАНАРҒЫ −+ ток жоқ 20 °C
Заттың температурасы20 °Cқатты
Тор түйіндеріндеиондар
Бөлшектер арасындағы байланысиондық
Тордың беріктігі

Қыздыру графигі t(уақыт)

температураt балқу

Кристалдың графигінде горизонталь бөлік болады: тор бұзылып жатқанда температура өзгермейді. Мыс, иод және шыны үшін температуралар — жуық оқу мәндері.

Не болып жатыр

Журнал

    1

    Кристалдық және аморфты заттар

    екеуін де қыздырыңыз

    Жуынатын бөлмедегі плиталарды, кірпіштің қалануын, ара ұясының алты қырлы ұяшықтарын еске түсірейік: бәрі белгілі бір тәртіппен орналасқан. Қатты заттың ішінде де бөлшектер дәл осылай тізілуі мүмкін — тек атомдар мен молекулалар деңгейінде.

    Кристалдық заттар — бөлшектері кеңістікте қатаң тәртіппен орналасқан, кристалдық торы бар заттар. Балқу және қайнау температуралары нақты мәнмен ерекшеленеді.
    Аморфты заттар — бөлшектері ретсіз орналасқан, торы жоқ заттар. Қыздырғанда біртіндеп жұмсарады, балқу температурасының нақты мәні болмайды.
    КристалдықАморфты
    күкірт, алмаз, кварц, ас тұзы; сондай-ақ мұз, иод, қантшыны, шоколад, ермек саз, сағыз

    ОйынЗаттарды топтарға бөліңіз: кристалдық па, әлде аморфты ма? Алдымен карточканы, содан кейін топты басыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Шыны мен шоколад қатты болғанымен, аморфты заттар. Қаттылық белгі емес: аморфты затта кристалдық тор мүлде жоқ, сондықтан «тор түрі қандай?» деген сұраққа дұрыс жауап — тор жоқ.

    2

    Кристалдық тор және тор түйіндері

    түйінге апарыңыз

    Түйін — бөлшек орналасқан нүкте. Түйінде қандай бөлшек тұрса, тордың түрі де соған сай.

    Кристалдық тор — кристалл заттардағы атомдардың, иондардың және молекулалардың белгілі бір ретпен орналасуы.
    Тор түйіндері — кристалл бөлшектері орналасқан нүктелер. Түйіндерде атомдар, иондар немесе молекулалар тұрады.

    Тақырыптың басты тізбегі: түйінде не тұр → бөлшектер арасында қандай байланыс → оны үзу қаншалықты қиын → қаттылық, балқу температурасы, ұшқыштық. Байланыс түрін таба алсаң, тор түрін де табасың.

    Есте сақтаңызКристалдық тордың төрт түрі бар: иондық, атомдық, молекулалық, металдық. «Аморфты зат» — бесінші түр емес, тордың жоқ болуы.
    ОйынБасты тізбектің буындарын ретімен орналастырыңыз.
    3

    Иондық және атомдық торлар

    қабатты жылжытыңыз

    Иондық тор. Түйіндерінде иондар — катиондар мен аниондар: жай иондар (K⁺, Ca²⁺) да, күрделі иондар (SO₄²⁻, OH⁻) да бола алады. Химиялық байланыс — иондық, ол метал мен бейметалдың арасында түзіледі. Иондық заттар — тұз тәрізді қатты заттар.

    Қасиеттері: жоғары қаттылық пен беріктік, морттық (сынғыштық), қиын балқиды, ұшқыш емес. Қатты күйінде ток өткізбейді, ал балқымасы токты өткізеді — иондар қозғала бастайды.

    Иондық кристалл неге мортҚабатты бір қадамға жылжытсақ, катионның қарсысына катион, анионның қарсысына анион келеді. Бірдей зарядтар тебіледі де, кристалл жарылады. Метал мұндайда тек иіледі.

    Атомдық тор. Түйіндерінде тек атомдар орналасады. Химиялық байланыс — коваленттік полюссіз (атомдар бірдей: алмаз, кремний, бор) немесе коваленттік полюсті (атомдар әртүрлі: SiO₂, SiC). Бүкіл кристалл — бір алып қаңқа, оны бұзу өте қиын.

    Қасиеттері: өте жоғары қаттылық және беріктік, балқу температурасы өте жоғары (алмаз — 3500 °C-тан астам), қиын балқиды, іс жүзінде суда ерімейді.

    Бір элемент — екі түрлі торАлмаз бен графит — екеуі де көміртек атомдарынан тұрады, бірақ басқаша құрылған: алмазда атомдар тығыз орналасқан, графитте қабаттар арасында алшақтық бар. Алмаз шыныны кеседі, графит қағазда із қалдырады.
    !
    ҰБТ тұзағы

    SiO₂ (кварц, құм) екі бейметалдан тұрады, бірақ оның молекуласы жоқ: торы атомдық, 1713 °C-та балқиды. Ал CO₂ — молекулалық, қалыпты жағдайда газ.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Графит жұмсақ әрі токты өткізеді, бірақ торы бәрібір атомдық: қабаттар ғана әлсіз ұсталады, ал қабаттың ішінде берік коваленттік байланыстар бар.

    4

    Молекулалық және металдық торлар

    қыздырыңыз және токқа қосыңыз

    Молекулалық тор. Түйіндерінде молекулалар орналасады. Молекуланың ішіндегі байланыс — коваленттік полюссіз (I₂, P₄, S₈) немесе коваленттік полюсті (CO₂, H₂O, қант, крахмал), ал молекулалардың арасындағы тартылыс әлсіз.

    Қасиеттері: қаттылығы төмен, балқу және қайнау температуралары төмен, бөлме температурасында әдетте сұйық немесе газ күйінде болады, ұшқыштығы жоғары — көбінің иісі бар.

    Сублимация — заттың сұйық күйге өтпей, қатты күйден бірден газ күйіне ауысуы. Иод пен «құрғақ мұз» (қатты CO₂) осылай буланады.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Күкірт пен ақ фосфор қатты болғандықтан, оларды кейде «атомдық тор» деп жазады — бұл қате. Олардың түйіндерінде тұтас молекулалар (S₈, P₄) тұр, сондықтан тор молекулалық: күкірт 113 °C-та, ақ фосфор 44 °C-та балқиды.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Молекуланың ішіндегі берік байланыс кристалды берік етпейді. Қаттылық пен балқу температурасын түйіндердің арасындағы тартылыс шешеді. Қант пен крахмалдың молекулаларында байланыс коваленттік полюсті (C–O, O–H).

    Металдық тор. Түйіндерінде атом-иондар тұрады, ал олардың арасында валенттік электрондар еркін жүреді — электрон газы. Химиялық байланыс — металдық.

    Қасиеттері: металдық жылтыр, электр және жылу өткізгіштік, иілгіштік және пластикалық. Мұның бәрі электрондардың еркін қозғалуынан: соққанда қабаттар жылжиды, бірақ байланыс үзілмейді.

    Иондық тордан айырмашылығыМетал токты қатты күйінде өткізеді — электрондар тасымалдайды. Иондық зат токты тек балқымасында немесе ерітіндісінде өткізеді — иондар тасымалдайды.
    Металл торының үш орналасу түріҰяшыққа курсорды апарыңыз — металдардың мысалдары шығады. Темір жағдайға қарай екі түрде де бола алады.
    5

    Тор түрін анықтау: жинақ кесте және алгоритм

    жолға апарыңыз
    Тор түріТүйіндеріндеБайланысҚаттылық және t балқуЭлектр өткізгіштікМысалдар
    Иондықиондариондыққатты, бірақ морт; қиын балқиды, ұшқыш емесқатты күйде жоқ, балқымасында барNaCl, CaO, NaOH, CaF₂, CsCl
    Атомдықатомдарковаленттікөте қатты, өте қиын балқиды, ерімейдіжоқ (графит — ерекшелік)алмаз C, Si, B, SiO₂, SiC
    Молекулалықмолекулалармолекула ішінде коваленттік, молекулалар арасында әлсіз тартылысжұмсақ, оңай балқиды, ұшқышжоқI₂, CO₂, H₂O (мұз), P₄, S₈, қант
    Металдықатом-иондар және электрон газыметалдықжылтыр, иілгіш; t балқу әртүрлібар, қатты күйіндеCu, Fe, Al, Zn

    Алгоритм: кристалдық тордың түрін анықтау

    Қадамдарды дәл осы ретпен тексеріңіз: алғашқы сәйкес келген қадам жауапты береді.

    Анықтағыш: қандай тор?

    0 / 0

    ОйынЗаттарды тор түрлері бойынша бөліңіз. Абай болыңыз: бір зат — аморфты.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Сутектік — байланыстың түрі, тордың түрі емес. Мұздың түйіндерінде H₂O молекулалары тұрады, сондықтан торы молекулалық; молекулаларды бір-бірімен сутектік байланыс ұстап тұрады.

    6

    Аллотропия

    элементті таңдаңыз
    Аллотропия — бір химиялық элементтің екі немесе одан да көп жай зат түрінде бола алуы. Грек тілінен: ἄλλος — «басқа», τρόπος — «түр, қасиет, бағыт».
    Аллотропиялық түр өзгерістер — осындай жай заттардың әрқайсысы. Құрамы бірдей (бір ғана элемент), ал құрылысы мен қасиеттері әртүрлі.

    Есте сақтаңызФосфор тақырыптың екі бөлімін байланыстырады: ақ фосфор P₄ — молекулалық тор, қызыл және қара фосфор — атомдық тор.
    ОйынҚай жұптар аллотропиялық түр өзгерістер, ал қайсысы емес?
    !
    ҰБТ тұзағы

    Аллотропия тек жай заттарға қатысты. Су мен мұз — бір заттың екі агрегаттық күйі; H₂O мен H₂O₂ — күрделі заттар; протий мен дейтерий — изотоптар, яғни бір элементтің әртүрлі атомдары.

    30 секундтаҚатты заттар: кристалдық (тор бар, t балқу нақты) және аморфты (тор жоқ: шыны, шоколад, ермек саз, сағыз). Иондық: түйінде иондар — қатты, морт, қиын балқиды, ұшқыш емес. Атомдық: түйінде атомдар, коваленттік байланыс — ең қатты, ең қиын балқитын. Молекулалық: түйінде молекулалар, арасы әлсіз — жұмсақ, ұшқыш. Металдық: атом-иондар және электрон газы — жылтыр, ток пен жылу өткізеді, иілгіш. Аллотропия: көміртек — алмаз, графит, карбин, фуллерен, графен, күйе; күкірт — ромбты, моноклинді, иілімді; фосфор — ақ (молекулалық), қызыл және қара (атомдық).

    Модельдер мен сызбалар оқуға ыңғайлы болу үшін жеңілдетілген.