Режим

Тәжірибелер

0/4

Тәжірибені таңдаңыз: модель желіні дайындайды, ал тәжірибе сіздің әрекетіңіз бойынша есептеледі.

    6 компьютерден тұратын желі

    Топология
    Жіберуші
    Алушы

    Сызбада: кабельді басыңыз — ол үзіледі; компьютерді не концентраторды басыңыз — ол бұзылады. Қайта басса — қалпына келеді.

    Уақыт

    0,0 с

    Модель жеңілдетілген: кабель ұзындығы, кідірістер мен IP-мекенжайлар — оқу мәндері. Жүктеу анимациясы жылдамдатылған, нақты уақыт — «Уақыт t» карточкасында.

    «Жұлдыз» топологиясы

    Желі жұмыс істейді
    A → D
    пакет байланыс бар байланыс жоқ үзіліс
    Сызбадағы кабельдер мен құрылғыларды басуға болады
    Байланыста6 / 6барлық компьютер
    Хабарламаның жолы—«Жіберу» батырмасын басыңыз
    Кабель (оқу мәні)0—
    Қосымша жабдық——

    Топологиялар туралы не анықтадыңыз

    тәжірибе бойынша

    Кесте өзіңіз тексергенде толады: хабарлама жібергенде, кабельді үзгенде, түйінді бұзғанда.

    Не болып жатыр

    Журнал

      1

      Компьютерлік желі және аумақ бойынша түрлері 3-сабақ

      ауқымды өзгертіңіз
      Компьютерлік желі — кемінде екі компьютердің байланыс арналары арқылы (сыммен не сымсыз) өзара ақпарат алмасуы. Желіге тек компьютер емес, телефон, ноутбук, басқа да электрондық құрылғылар қосыла алады.
      Интернет — дүниежүзіндегі желілер мен серверлерді біріктіретін ғаламдық желі. Спутник арқылы алыс қашықтықтағы құрылғылардың ақпарат алмасуын телекоммуникация дейді.

      Желілер төрт белгі бойынша жіктеледі: аумақтық таралуы, тиістілігі, тасымалдау жылдамдығы және тасымалдау ортасы бойынша.

      Аумағы бойыншаНені қамтиды
      PAN — персоналды желібір адамға тиесілі құрылғылар, бірнеше метр: ноутбук пен тінтуір сыммен не Bluetooth арқылы
      LAN — жергілікті желібір бөлме, бір үй не бір ғимарат: үйдегі роутерге қосылған Wi-Fi желісі
      CAN — кампустық желібірнеше ғимарат: университеттің оқу корпусы, жатақханасы, кітапханасы бір желіде
      MAN — қалалық желібір қала (не бірнеше қала): мысалы, қаладағы банктердің желісі
      WAN — ауқымды (ғаламдық) желібүкіл әлем: интернет. Кейде GAN (Global Area Network) деп те атайды

      Тиістілігі бойынша: мемлекеттік желі — министрлік, әкімдік сияқты мемлекеттік ұйымдарға тиесілі, қатаң қорғалады (көп сайт бөгеледі); ведомстволық желі — жеке меншік секторға, компанияға тиесілі.

      !
      ҰБТ тұзағы

      PAN, LAN, кампустық желі интернет емес: олар белгілі бір аймақта ғана жұмыс істейді. Үйде YouTube көрсең, роутер арқылы ауқымды желіге (WAN) шығасың. «Серверге негізделген желі», «жұлдыз» — аумақ бойынша түр емес.

      ОйынБұл қай желі? Алдымен карточканы, сосын топты басыңыз.
      2

      Жылдамдық және тасымалдау ортасы 3-сабақ

      жылдамдықты жылжытыңыз

      Тасымалдау жылдамдығы бойынша желілер төрт деңгейге бөлінеді:

      ДеңгейЖылдамдық
      Төмен10 Мбит/с-қа дейін
      Орташа100 Мбит/с-қа дейін
      Жоғары1 Гбит/с-қа дейін
      Өте жоғары10 Гбит/с-қа дейін
      Есте сақтаДеңгейді шектік санмен шатастырмаңыз: «100 Мбит/с-қа дейін» — орташа, ал «10-ға дейін» — төмен. Қазір одан да жылдам желілер бар, бірақ есептерде осы төрт деңгей қолданылады.
      Арна жылдамдығы50 Мбит/с
      орташа
      Өзіңді тексер:

      Жолды басыңыз — кабельдің қимасын және ол арқылы не жүретінін көресіз.

      Тасымалдау ортасы бойынша байланыс сымды және сымсыз болады. Сымды байланыста кабельдің үш түрі қолданылады:

      • Есулі қосақталған кабель — сымдар жұп-жұбымен бір-біріне есіліп өріледі: осылай кедергі азаяды. Жергілікті желіде жиі қолданылады, жылдамдығы 1000 Мбит/с-қа дейін.
      • Коаксиалды кабель — ортадағы өткізгішті цилиндр тәрізді металл өрім (экран) қоршайды. Жылдамдығы төменірек (100 Мбит/с-қа дейін), бірақ мыс кабельдердің ішінде кедергіге ең төзімдісі, сондықтан ұзағырақ қашықтыққа тартылады.
      • Оптикалық талшықты кабель — ақпарат жарық (оптикалық) сигналы түрінде жүреді. Ең жоғары жылдамдықты кабель; электромагниттік кедергі жарыққа әсер етпейді.

      Сымсыз байланыс түрлері: радиотолқындар (Wi-Fi, Bluetooth; шамамен 100 м-ге дейін — алыстасаң, Wi-Fi үзіледі), WiMAX (ұялы байланыс мұнаралары), микротолқынды (қысқа толқынды) байланыс — 5–10 Мбит/с, инфрақызыл лазерлер — 100 Мбит/с-қа дейін, спутниктік байланыс — жердің үлкен бөлігін қамтиды.

      Сымсыз байланыстың артықшылығыноутбук, телефон — кез келген құрылғымен ыңғайлы; кабель керек емес; құрылғымен бірге жүре бересің
      Кемшілігікедергіге төзімсіздеу; сыммен салыстырғанда жылдамдығы төменірек
      ОйынСымды ма, сымсыз ба?
      3

      Ұялы байланыс буындары: 1G-ден 5G-ге дейін 3-сабақ

      буынды таңдаңыз

      Ұялы телефондар спутниктік байланыспен бірге дамыды. Әр кезең G әрпімен (ағылшынша generation — буын) белгіленеді. ҰБТ-да буын мен оның жылын, ерекшелігін сұрайды.

      БуынЖылыЕрекшелігі
      1G1980тек қарапайым дауыстық қоңырау
      2G1991дауыс, SMS мәтін, MMS (фото, аудио)
      3G2000пакеттік, кең жолақты интернет
      4G2011онлайн ойындар, видеоконференция
      5G2019өте жоғары жылдамдық, кідіріс аз, көп пакет

      5G 4G-мен салыстырғанда деректерді әлдеқайда жылдам береді, сигнал кідірісі аз, кедергіден оңай өтеді. Қолданылуы: заттар интернеті (IoT, «ақылды үй»), басқарылмайтын (жүргізушісіз) көліктер, бұлттық технологиялар, денсаулық сақтау (алыс аудандарға ақпарат жеткізу), виртуалды және толықтырылған шындық (VR, AR).

      ОйынБуындарды пайда болу ретімен орналастырыңыз.
      !
      ҰБТ тұзағы

      Буын мен жылды шатастырмаңыз: 1G — 1980, 2G — 1991, 3G — 2000, 4G — 2011, 5G — 2019. SMS пен MMS — 2G, пакеттік интернет — 3G, онлайн ойын мен видеоконференция — 4G.

      4

      Серверге негізделген және бір рангты желі 3-сабақ

      сызбаны ауыстырыңыз

      Желі басқарылуы бойынша екі үлкен түрге бөлінеді:

      Серверге негізделген желі — пайдаланушылардың деректерін сервер сақтайды және оларға мүмкіндік береді. YouTube видеоларың Google серверінде, WhatsApp хаттары WhatsApp серверінде, Instagram-дағы ақпаратың Meta серверінде тұрады.
      Компьютер-сервер — көп пайдаланушы арасындағы ресурстарды орталық компьютер арқылы бір арнаға бөлістіретін компьютер. Сервер тек компьютер емес: файл сервер, принтер сервер және т.б. болады.
      Бір рангты желі (peer-to-peer) — провайдер де, сервер де жоқ: әр компьютер өзі сервер, бәрі тең дәрежелі. Ешкім басқаның ақпаратын өзінде сақтамайды. Блокчейн мен биткоин осындай желіде жұмыс істейді.
      5

      Желі топологиясы 3-сабақ

      кабельді үзіңіз
      Топология — компьютерлердің бір-бірімен байланысу тәсілі, яғни олардың геометриялық (физикалық) орналасуы. Әсіресе көп компьютер тұрған кеңселерде маңызды.
      ТопологияҚалай құрылған
      Шинабарлық компьютер бір ортақ кабельге (магистральға) жалғанады; ортақ кабель үзілсе — желі тоқтайды
      Сақинакомпьютерлер тұйық шеңбер құрайды, сигнал бір бағытта жүреді; бір компьютер істен шықса, бүкіл желі істен шығады
      Жұлдызортада бір торап — концентратор не коммутатор, барлық компьютер соған жалғанады
      Иерархиялық жұлдызжоғары деңгейдегі торап төменгі деңгейдегі тораптармен тікелей байланысады: бір орталыққа бірнеше офис бағынады
      Ұялыбарлық компьютер бір-бірімен тікелей байланысады; бір кабель үзілсе, деректер айналма жолмен жүреді
      Жалпы шинаақпарат алмасу бір ортақ үлкен байланыс арнасы арқылы жүреді — шинаның бір түрі

      !
      ҰБТ тұзағы

      «Бір компьютер істен шықса, бүкіл желі істен шығатын топология» — сақина. Шинада ортақ кабель үзілсе желі тоқтайды, бірақ бір компьютерді өшірсең, қалғандары жұмыс істей береді. «Барлық компьютер орталық концентраторға жалғанады» — жұлдыз.

      ОйынБұл қай топология туралы айтылған?
      6

      Желінің компоненттері 4-сабақ

      бөліктің үстіне апарыңыз
      Компьютерлік желі — ақпаратты жіберуге және қабылдауға қабілетті, байланыс арналары арқылы өзара байланысқан есептеу құрылғыларының тобы. Олар хабарламалар мен желі ресурстарын бірлесіп пайдалану үшін бір жүйеге қосылады.
      КомпонентНе істейді
      Жұмыс станциясыжеліге қосылған және оның ресурстарын пайдаланатын компьютер
      Сервердеректерді сақтайды, оларға қол жеткізуді ұйымдастырады және клиентке ұсынады
      Клиентсерверден алған деректерді өңдеп, нәтижесін пайдаланушыға ыңғайлы түрде көрсетеді — біздің компьютеріміз
      Байланыс арнасыақпараттық сигналдарды тасымалдайтын физикалық орта: сым, кабель, радиотолқын
      Деректерді жіберу жабдықтарыкомпьютерлерді байланыс арналарына жалғайды: роутер (маршрутизатор), модем, коммутатор, концентратор
      Желілік тақшажеліден ақпаратты қабылдайды және жібереді (10, 100, 1000 Мбит/с); драйвері болады, әр тақшаның өз MAC-мекенжайы бар
      Патч-кордкоммутациялық бау («LAN шнуры»), ұшында коннекторлары бар
      Желі құрылғылары — бөлек зертханадаЖелілік тақша, концентратор, коммутатор, маршрутизатор және модем қалай жұмыс істейтіні «Компьютерлік желі және оның құрылғылары» зертханасында толық көрсетілген.
      Желі құрылғылары зертханасы ›

      Желінің бөлігінің үстіне апарыңыз — оның аты мен рөлі шығады.

      ОйынҚұрылғы ма, әлде байланыс арнасы ма? ҰБТ-да «деректерді жіберу жабдығына жатпайтыны» жиі сұралады.
      !
      ҰБТ тұзағы

      MAC-мекенжай — желілік тақшаның бірегей атауы, ол құрылғы да, байланыс арнасы да емес. Сервер деректерді сақтап ұсынады, ал өңдеп, ыңғайлы түрде көрсететін — клиент.

      7

      Желінің өнімділігі және өткізу қабілеті. Q = q · t 4-сабақ

      өзіңіз есептеңіз
      Желінің өнімділігі — үлкен көлемді ақпаратты аз ғана уақытта жеткізу мүмкіндігі. Оны құрайтын көрсеткіштер: өткізу қабілеті, трафикті беру жылдамдығы, реакция уақыты, сенімділік, масштабталуы (желіге жаңа компьютерлерді қосу мүмкіндігі).
      Өткізу қабілеті — уақыт бірлігінде (1 секундта) байланыс арнасы арқылы өтетін ақпарат мөлшері. Негізгі өлшем бірлігі — бит/с (бод); сонымен қатар Кбит/с, Мбит/с, Гбит/с.
      Сенімділік — ақпаратты өзгертпей және жоғалтпай жеткізу қабілеті. Интернетте ақпарат пакет-пакет болып жүреді; кейбір пакет жолда жоғалса (пакет жоғалуы), ақпарат толық жетпейді — сенімділік төмен.
      Q=q·t

      Q — берілген ақпарат көлемі, q — өткізу қабілеті (бит/с), t — уақыт, секундпен. Кейде осы формуланы I = v · t деп жазады — мағынасы сол.

      МаңыздыЕсептерде «кило» — 1024: 1 Кбит = 1024 бит, 1 Кбайт = 1024 байт. Минутты секундқа (× 60), биттерді байтқа (: 8) айналдырыңыз.

      ҰБТ-да жиі кездеседі«Үлкен көлемді ақпаратты аз ғана уақытта жеткізу мүмкіндігі» → желінің өнімділігі. «Бірлік уақытта арна арқылы өтетін ақпарат мөлшері» → өткізу қабілеті. Бұл екеуін шатастырмаңыз: өткізу қабілеті — өнімділіктің бір бөлігі ғана.
      !
      ҰБТ тұзағы

      Жылдамдық битпен, ал жауап көбіне байтпен сұралады — 8-ге бөлуді ұмытпаңыз. 18 Кбит/с · 60 с: ×1024 ұмытылса — 135 байт, :8 ұмытылса — 1 105 920 байт, дұрысы — 138 240 байт (135 Кбайт).

      8

      Бірліктерді аудару, интернет трафик және VPN 4-сабақ

      неден — неге

      Есептерде бит, байт, килобайт, мегабайт кездеседі. «Баспалдақ» ережесі: үлкен бірлікке өткенде — бөлеміз, кіші бірлікке өткенде — көбейтеміз. Бит пен байт арасында — 8, қалған баспалдақтарда — 1024.

      «Неден» бірлігін, сосын «неге» бірлігін басыңыз.
      Интернет трафик — белгілі бір уақыт аралығында (бір сағат, бір күн) интернет арқылы өтетін ақпараттың жалпы көлемі. Ол кіріс (интернеттен алатын ақпарат) және шығыс (интернетке кететін ақпарат) болып бөлінеді.

      Қабылдау жылдамдығы — интернеттен келетін ақпараттың жылдамдығы, беру жылдамдығы — компьютерден желіге кететін ақпараттың жылдамдығы.

      VPN (Virtual Private Network) — виртуалды жеке желі. Ол виртуалды туннель құрып, сенің нақты IP-мекенжайыңды уақытша басқасына ауыстырады: сен басқа елдегі сервердің IP-мекенжайымен жұмыс істейтіндей боласың.

      Компаниялар VPN арқылы екі филиалын біріктіреді: мысалы, Астана мен Алматыдағы кеңселер бір-бірімен тікелей ақпарат алмасады.

      9

      Интернеттің даму кезеңдері: Web 1.0, 2.0, 3.0 4-сабақ

      кезеңді ауыстырыңыз
      КезеңЕрекшелігі
      Web 1.01990 жылдардағы интернет: тек оқуға арналған статикалық беттер. Пікір жазуға, ештеңе салуға болмайды — теледидар сияқты тек қарайсың. Беттер көбіне HTML тілінде жазылған
      Web 2.02000 жылдардан бастап: интерактивті веб. Пайдаланушы пікір жазады, фото, видео салады, басқалармен бөліседі (YouTube, TikTok, Instagram). JavaScript сияқты тілдер қолданылады
      Web 3.0енді қалыптасып жатқан кезең: орталықсыз веб. Платформа-сервер жоқ, әр адам — әрі сервер, әрі провайдер; ақпарат бір рангты желі арқылы бөлінеді. Мысал — блокчейн, биткоин технологиялары

      Бұлттық технологиялар Web 2.0 кезінде, интерактивті веб дамыған кезде пайда болды.

      ОйынҚай кезеңге тән?
      10

      Бұлттық технологиялар 4-сабақ

      кімге қол жетімді
      Бұлттық технологиялар — қарапайым интерфейс арқылы пайдаланушыға интернет не жергілікті желі арқылы ресурстарды қолдануға, деректер мен файлдарды сақтауға және бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік беретін технологиялар. Мысалы, iCloud, Google Drive: ақпарат өз компьютеріңде емес, интернетте сақталады.
      Бұлт түріКімге тиесілі
      Жеке бұлтбір адамға не бір кәсіпорынға ғана тиесілі: аккаунтыңа тіркелген Google Drive, iCloud
      Ортақ бұлтинтернеті бар кез келген адам кіре алады: YouTube, Instagram
      Қоғамдық бұлтмақсаты ортақ қоғамдық бірлестікке тиесілі
      Аралас бұлтжеке мен ортақтың қосындысы

      Рөлді таңдаңыз да, құжатпен жұмыс істеп көріңіз: мәтінді өзгерту, пікір қосу.

      Файлдарды бұлттық сақтау орындары: Dropbox — ертеден келе жатқан, файлдарды сақтап, бірлесіп жұмыс істеуге арналған сервис; SugarSync — резервтік көшірмені автоматты түрде жасайды; OpenDrive — резервтік көшірмені қосып қойғанда сақтайды; Box.net — аккаунт құрып, ақпаратты сақтайсың; OneDrive (бұрынғы атауы Windows Live SkyDrive) — Microsoft компаниясының бұлты; Яндекс Диск.

      Google — ең үлкен әрі тегін, қауіпсіз бұлттық қызметтер береді; ол үшін аккаунт (есептік жазба) керек: Gmail — пошта, Drive — тегін 15 ГБ диск, Парақтар (Google Sheets) — онлайн кесте, Күнтізбе, Құжаттар (Google Docs), Сайттар, Слайдтар, онлайн конференция (Meet).

      Құжатпен бөліскенде қол жеткізу деңгейін таңдайсың: өңдеуші (редактор) — жазады, өшіреді, өзгертеді; түсініктеме беруші (комментатор) — тек пікір, ұсыныс жазады; қарап шығушы (оқырман) — тек оқиды.

      Тиімді жақтарыүлкен көлемді ресурс береді; көбіне тегін; кез келген құрылғыдан кіруге болады; бірнеше адам қашықтан бірге жұмыс істей алады
      Кемшіліктерітұрақсыз болуы мүмкін; ақпарат ұрлануы, сатылуы мүмкін; көбіне ақылы; иесіне тәуелдісің — бағасын көтерсе, қарсы шыға алмайсың
      ОйынБұл Google қызметі ме, әлде басқа компанияның бұлты ма?
      11

      Хаттамалар: TCP/IP, UDP, HTTP, FTP, пошта 6-сабақ

      пакеттерді жарыстырыңыз
      Хаттама (протокол) — компьютерлер бір-бірімен ақпарат алмасу үшін бағынатын ережелер жиынтығы. Серверлер әртүрлі болады, бір-бірін түсіну үшін ортақ «тіл» керек — біз қазақша сөйлесіп түсінгеніміз сияқты.
      TCP/IP — интернеттегі барлық компьютерлер бағынатын негізгі стандарт, ортақ тіл. Ол: 1) жіберілетін деректерді пакеттерге бөледі; 2) пакеттерді анықталған маршрут бойынша жеткізеді; 3) пакеттерді жинап, деректерді бастапқы түріне келтіреді.
      TCPдеректерді тасымалдауды басқару хаттамасы: пакет жоғалса, оны қайта сұрайды — сенімді, қауіпсіз, бірақ баяуырақ
      UDPжоғалған пакетті қайта сұрамайды — тез, бірақ пакет жоғалуы көп. Сондықтан онлайн ойындарда қолданылады

      IP — желіаралық хаттама: бір желіден екінші желіге өту ережелері және мекенжай.

      Бір жолда пакет жоғалады. TCP мен UDP не істейді?

      TCP/IP ішіндегі қолданбалы хаттамалар

      ХаттамаТолық атауыҚызметі
      HTTPHypertext Transfer Protocolгипермәтінді (веб-сайттарды) тасымалдау
      FTPFile Transfer Protocolжелі арқылы файл жіберу
      SMTPSimple Mail Transfer Protocolэлектрондық поштаны жіберу
      IMAPInternet Message Access Protocolпоштаны алу: хаттар серверде сақталады, кез келген құрылғыдан оқисың
      POP3Post Office Protocol Version 3поштаны алу: хат құрылғыға жүктеледі де, серверден өшіп кетеді
      Интранет — интернет құралдарымен құрылған, тек ішкі қолдануға арналған корпоративтік IP желі: сыртқы интернетке шықпай, ұйым ішінде ақпарат алмасады.

      ОйынХаттаманы қызметі бойынша топқа бөліңіз.
      !
      ҰБТ тұзағы

      Поштаны жіберу хаттамасы біреу — SMTP. Поштаны алу хаттамасы екеу — POP3 және IMAP. FTP — F әрпі file (файл) сөзінен: файл жіберу.

      VPN мүмкіндіктері (6-сабақ): 1) жергілікті желіде отырып, интернетке қауіпсіз шығу; 2) корпоративтік желіге сырттан қол жеткізу — VPN қосқанда IP-мекенжайың өзгеріп, офистің жергілікті желісіне кіресің; 3) корпоративтік желі сегменттерін біріктіру — Алматы мен Астанадағы офистер бір ғимаратта отырғандай жұмыс істейді.

      12

      IP-мекенжай: IPv4, IPv6, ішкі және сыртқы 6-сабақ

      биттерді басыңыз
      IP-мекенжай — ақпаратты бір түйіннен екіншісіне жіберу, алу, табу үшін қажет бірегей мекенжай. Түйін — желіге қосыла алатын кез келген құрылғы: ұялы телефон, компьютер. Курьер сәлемдемені дәл сенің мекенжайыңа әкелетіні сияқты, WhatsApp хабарламасы да телефоныңа IP-мекенжай бойынша жетеді.

      IPv4 — қазіргі стандарт: нүктемен бөлінген 4 сан, мысалы 192.168.0.101. Әр сан 0-ден 255-ке дейін, ол 1 байт (октет) = 8 бит. Барлығы 4 байт = 32 бит, яғни 2³² ≈ 4,3 млрд мекенжай. Құрылғылар одан көп, сондықтан IPv6-ға көшу жүріп жатыр: 16 байт = 128 бит.

      Компьютер IP-мекенжайды екілік жүйеде сақтайды, адамға түсінікті болу үшін ондық жүйеде жазамыз: 11000000 = 192, 10101000 = 168, 01000001 = 65.

      НұсқаҰзындығыМекенжай саны
      IPv44 байт = 32 бит2³² ≈ 4,3 млрд
      IPv616 байт = 128 бит2¹²⁸ — сарқылмайды
      8 биттен октет құрастырыңыз
      Сегіз бит 255-тен үлкен сан бере алмайды.

      Ішкі IP-мекенжай — роутер өзіне қосылған құрылғыларға береді. Бір роутерге қосылған құрылғылардың мекенжайлары басы бірдей, тек соңғы сандары өзгеше. Ішкі мекенжайларға резервтелген диапазондар: 10.0.0.0 – 10.255.255.255, 172.16.0.0 – 172.31.255.255, 192.168.0.0 – 192.168.255.255.

      Сыртқы IP-мекенжай — интернетке шығу үшін провайдер (Билайн, Қазақтелеком) роутерге береді. Үйдегі барлық құрылғыға ақпарат осы бір мекенжай арқылы келеді, ал роутер оны ішкі мекенжай бойынша иесіне жібереді. Жүз адамы бар кеңсеге де бір сыртқы мекенжай жеткілікті.

      Сыртқы мекенжай статикалық (өзгермейді) не динамикалық (уақыт өте келе ауысып отырады) болады.

      13

      Желі нөмірі, хост нөмірі, кластар және маска 7-сабақ

      биттік ЖӘНЕ

      IP-мекенжай екі бөліктен тұрады. Курьер сәлемдеме әкелу үшін алдымен үйдің мекенжайын (Астана қаласы, көше, 21-үй), сосын пәтердің нөмірін білуі керек. Бір үйдегі көршілердің мекенжайы ортақ, тек пәтер нөмірлері өзгеше.

      • Желі нөмірі — бір желідегі барлық құрылғыға ортақ бөлік (үйдің мекенжайы);
      • Компьютер нөмірі (хост нөмірі, түйін нөмірі) — әр құрылғының өз бөлігі (пәтер нөмірі).
      КлассЖелігеХостқаБірінші октетСтандартты маска
      A8 бит24 бит1–126255.0.0.0
      B16 бит16 бит128–191255.255.0.0
      C24 бит8 бит192–223255.255.255.0
      Dтоптық тарату224–239—
      Eрезервтелген, әлі қолданылмайды240–255—

      A класындағы желіге 2²⁴ − 2 ≈ 16 млн компьютер, B класында 2¹⁶ − 2 = 65 534, C класында 2⁸ − 2 = 254 компьютер қосылады. 127.0.0.1 — компьютердің өзіне сілтейтін арнайы мекенжай (localhost).

      Маска — IP-мекенжайдың қай бөлігі желі нөмірі, қай бөлігі компьютер нөмірі екенін анықтайтын нұсқаулық. Маскада 1 тұрған биттер желіге, 0 тұрған биттер компьютерге кетеді.

      Маскадағы 255 = 11111111 — октет толығымен желіге жазылады; 0 = 00000000 — октет толығымен компьютерге жазылады. Басқа сан (мысалы, 248) болса, IP октеті мен маска октетін екілік жүйеде жазып, бит бойынша көбейтеміз (биттік ЖӘНЕ): екеуі де 1 болғанда ғана 1 шығады.

      N=2ⁿ − 2

      n — маскадағы нөлдер саны. Екі мекенжай желінің өзіне және барлығына тарату (broadcast) үшін алынады, сондықтан 2 азайтамыз.

      МысалIP 120.22.123.12, маска 255.255.248.0. 123 = 01111011, 248 = 11111000 → ЖӘНЕ = 01111000 = 120. Желі нөмірі — 120.22.120.0, компьютер нөмірі — 0.0.3.12 (123 − 120 = 3). Нөлдер: 248-де 3, соңғы октетте 8 → n = 11, N = 2¹¹ − 2 = 2046.
      14

      DNS және домендік атаулар 7-сабақ

      атауды талдаңыз
      Домендік атау — IP-мекенжайдың адамға қарапайым жазба түріндегі атауы. IP-мекенжай — телефон нөмірі сияқты, ал домендік атау — телефондағы «Мама» деген контакт сияқты: нөмірді есте сақтау қиын, атауды — оңай.
      DNS сервер — сайттардың домендік атаулары мен IP-мекенжайларын сақтайтын сервер; ол атауды IP-мекенжайға түрлендіреді. DNS сервер әр провайдерде бар (Билайн, Қазақтелеком). Браузер тек IP-мекенжайды «түсінеді», сондықтан google.com деп жазғанда, алдымен DNS серверден оның IP-мекенжайын сұрайды.
      Географиялықелге байланысты, екі әріп: .kz — Қазақстан, .ru — Ресей, .by — Беларусь, .it — Италия, .jp — Жапония, .cn — Қытай, .uk — Ұлыбритания
      Әкімшілікмақсатқа байланысты: .com — коммерциялық, .org — коммерциялық емес ұйым, .edu — білім беру, .gov — мемлекеттік ұйым, .net — желілік ұйым, .biz — бизнес, .name — жеке адам, .museum — мұражай

      Доменнің үстіне апарыңыз — түбірден бастап жол ерекшеленеді.

      Домендік атау оңнан солға оқылады: ең соңғысы — бірінші (жоғарғы) деңгейлі домен (.kz, .com), одан солға — екінші, сосын үшінші деңгей. Мысалы, school.edu.kz: kz — бірінші деңгей, edu — екінші, school — үшінші.

      • Бірінші деңгей сатылмайды: ол елге не мақсатқа қарай беріледі;
      • екінші деңгейлі доменді сатып алады, әрқайсысының бағасы бар, жыл сайын төлейді;
      • үшінші деңгей екінші деңгейді сатып алғанда тегін қосылады.
      ОйынЖоғарғы деңгейлі домен — географиялық па, әкімшілік пе?
      !
      ҰБТ тұзағы

      Екі әріпті домен (.kz, .ru, .jp, .uk) — географиялық, ал .com, .org, .edu, .gov — әкімшілік. «Әкімшілік доменге жатпайтыны» деген сұрақтың жауабы әдетте ел домені болады.

      15

      Сабақ соңындағы сұрақтар, ҰБТ тұзақтары және қорытынды

      тест алдында қайталаңыз
      Сабақ соңындағы сұрақтарАлдымен өзіңіз жауап беріңіз, сосын сұрақты басып, шешуін қараңыз.
      30 секундтағы қорытынды
      • Желі — кемінде 2 құрылғы. Аумағы бойынша: PAN, LAN, CAN, MAN, WAN (интернет). Тиістілігі: мемлекеттік, ведомстволық.
      • Жылдамдық: 10 Мбит/с-қа дейін — төмен, 100-ге дейін — орташа, 1 Гбит/с-қа дейін — жоғары, 10 Гбит/с-қа дейін — өте жоғары.
      • Есулі қосақталған — 1000 Мбит/с, коаксиалды — кедергіге төзімді, оптикалық талшық — ең жылдам (жарық).
      • 1G — 1980, 2G — 1991, 3G — 2000, 4G — 2011, 5G — 2019.
      • Серверге негізделген және бір рангты желі; топология: шина, сақина, жұлдыз, иерархиялық жұлдыз, ұялы.
      • Өнімділік ≠ өткізу қабілеті; Q = q · t; кило = 1024; минут → секунд; бит → байт : 8.
      • Web 1.0 — тек оқу, Web 2.0 — интерактивті, Web 3.0 — орталықсыз. Бұлт: жеке, ортақ, қоғамдық, аралас.
      • TCP/IP — негізгі стандарт; TCP қайта сұрайды, UDP — тез; HTTP, FTP, SMTP (жіберу), POP3 мен IMAP (алу).
      • IPv4 — 32 бит, 4 октет 0–255; IPv6 — 128 бит. IP = желі нөмірі + хост нөмірі; маска; N = 2ⁿ − 2.
      • DNS: домендік атау → IP-мекенжай; деңгейлер оңнан солға; .kz — географиялық, .com — әкімшілік.

      Симуляциядағы кабель ұзындығы, кідірістер мен IP-мекенжайлар — оқу мәндері, сызбалар мен модельдер жеңілдетілген. Желі құрылғылары — желілік тақша, концентратор, коммутатор, маршрутизатор, модем — «Компьютерлік желі және оның құрылғылары» зертханасында.