Бүгін ақпаратпен жұмыс істегенде бізде компьютер бар және біз сол компьютермен желіге, интернетке шығамыз. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік жүйесі екі компоненттен тұрады:

• Компьютерлік қауіпсіздік — компьютерде сақталатын және өңделетін деректерді, яғни автономды жүйедегі деректерді қорғау. Компьютердің өзіне төнетін қауіп-қатерлерден сақтану шаралары.
• Желі қауіпсіздігі — желі құрылғылары арасында ақпарат алмасу кезінде оны қорғау және рұқсатсыз кіруден сақтау. Интернетке шыққанда қауіп-қатерге тап болмау шаралары.

Ақпаратқа төнетін қауіп-қатерлер де екі түрлі: техникалық (программа немесе желі арқылы келеді) және әлеуметтік (оны адам жасайды, нысанасы — адам). Олар туралы 3–5-бөлімдерде.

Желідегі ақпарат қауіпсіз бе, жоқ па — оны үш критерий бойынша анықтаймыз:

• Қолжетімділік — санаулы уақыт ішінде керекті ақпарат пен қызметті кедергісіз алу мүмкіндігі. Сен 11-сыныпта болсаң, 11-сыныптың білімін алуға құқың бар; онлайн курсқа жазылсаң, сабақтарды көруге құқың бар; өз жеке куәлігіңді, өз құжаттарыңды eGov-тан алуға құқың бар.
• Тұтастық — ақпараттың бұрмаланудан және заңсыз өзгертілуден қорғалуы, яғни түпнұсқаның сақталуы. «Сәлем» деп жазсаң, адресатқа дәл «Сәлем» болып жетуі керек. Отбасында 5 бала болса, «6 балалы» деп жазуға болмайды: шамалап жазу — тұтастықтың бұзылуы.
• Құпиялылық — ақпаратқа заңсыз қол жеткізуден немесе оқудан қорғау. Банк картаңның нөмірін, шотыңды, достарыңмен хат алмасуыңды бөгде адам көрмеуі керек.

• Вирус — компьютерлік программаның бір түрі. Ерекшелігі: өзін-өзі көбейтеді (көшірмелерін жасайды), файлдарға, дискілерге, секторларға пайдаланушыға көрінбей жүктеледі. Міндеті — ақпаратты ұрлау немесе жою.
• Құрт — вирус сияқты өзін-өзі көбейтеді. Айырмашылығы: таралу үшін пайдаланушының көмегі қажет емес. Көбіне желі арқылы — пошта, спам хаттар, интернет арқылы бір компьютерден екіншісіне өздігінен тарайды.
• Трояндық программа — сырттай кәдімгі программа (ойын, бейнефайл, браузер) болып көрінеді, ал ішінде зиянкес код жасырынып тұрады. Ол ақпаратты жинайды, бұзады немесе түрлендіреді, компьютердің жұмысын бұзады. Аты троялық аттан шыққан: ағаш аттың ішінде жаулар жасырынған еді.

Техникалық қауіп-қатерден қорғану:

• операциялық жүйені үнемі жаңартып отыру;
• лицензиясы бар антивирус қолдану — «тегін антивирус» деп кез келген сайттан жүктемеу;
• парольдерді, банк картасының нөмірін, eGov пен ЭЦҚ-ны сақтап, ешкімге бермеу;
• фильмді, музыканы, ойынды кез келген сайттан «тегін» жүктемеу — тек лицензиясы бар, тексерілген сайттардан алу.

DoS шабуыл бір компьютерден жасалады, ал DDoS шабуыл — көптеген компьютерден бір мезгілде. Мысал: ҰБТ-ға тіркеу басталғанда тест орталығының сайтына бәрі бірден кіреді — сервер барлығына жауап беріп үлгермейді. DDoS шабуылда дәл осындай жүктемені жаман ниетті адам әдейі жасайды.

Әлеуметтік қауіп-қатерді программа емес, адам жасайды: компьютердің арғы жағында отырған адам басқа адамның психикасына әсер етеді, алдайды, қорлайды. Негізгі айырмашылығы: шабуыл нысанасы — машина емес, оның пайдаланушысы.

• Фишинг — желідегі алаяқтық: құпия ақпаратты, жеке деректерді алдап ұрлау. Спам, жалған сайттар, пошта арқылы келеді. Ағылшынша «fish» — балық аулау: сені «қармаққа» түсіреді.
• Кибербуллинг — электрондық байланыс құралдары арқылы азапқа салу, қорлау, қудалау: әлеуметтік желіде қорқыту, мазақтау.
• Спам — қажетсіз жарнамалық ақпаратты тарату.
• Флейминг — чаттағы мағынасыз сөз таласы: бір-біріне арандатып, балағат сөзбен «отқа май құю» (ағылшынша flame — жалын).
• Троллинг — әдепсіз комментарий, суреттерге орынсыз сын жазу арқылы дөрекілік көрсету. Нақты адамға емес, жалпылама жазылады.
• Хейтинг — нақты бір адамға бағытталған жағымсыз комментарийлер арқылы зиян келтіру.
• Хейт-спич — бір адамдар тобын (ұлтын, дінін, жынысын) жалпылама балағаттау, жек көрушілікті тарату.
• Грифинг — көп ойыншы бар онлайн ойындарда басқа ойыншыларды қудалау: мақсаты жеңу емес, біреудің ойынын бұзу, ресурсын ұрлау.
• Претекстинг — алдын ала дайындалған сценарий бойынша алдау. Мысалы, телефон алаяқтары әжеге қоңырау шалып: «Немереңіз ауырып жатыр, тез ақша керек», — дейді.

Интернетте жиі келетін алдамшы спам түрлері:

• Лотерея ұтысы немесе алыс туыстан мұра — «Сіз ұттыңыз!», «Африкадағы туысыңыз қайтыс болып, бар байлығын сізге қалдырды. Алу үшін карта нөміріңізді жіберіңіз».
• Сиқырлы әмияндар — «500 теңге салсаң, бір сағаттан кейін 1000 теңге болады», ақшаң екі есе көбейеді дейді. Бәрі — өтірік.
• Жұмыс немесе ақша табу ұсынысы — «Финляндияда жұмыс бар, мыңдаған доллар табасың, баспана береміз».
• Интернетте ақша табуды үйрететін «керемет әдіс» — «Ештеңе керек емес, вебинарға кір де, оңай ақша тап».
• Қайырымдылық акциялары — түсініксіз форумдар «бала ауырып жатыр» деп ақша сұрайды. Тек өзіміз білетін, ресми анықталған қорларға ғана көмектесеміз.

Ақпарат — адамның ең басты құндылығы: карта нөмірі де, жеке деректер де, кіммен сөйлескенің де — бәрі ақпарат. Сондықтан ақпаратты қорғауды халықаралық ұйымдар мен мемлекет заңмен реттейді.

Айырмашылығы: қауіпсіздік — жай-күй (пирамиданың ұшы, «ақпарат қаншалықты қауіпсіз тұр»), қорғау — үдеріс, шаралар (пирамиданың негізі, «қауіпсіздікті қалай қамтамасыз етеміз»).

Программалық және техникалық кешенді бірге инженерлік-техникалық деп те атайды — екеуі өте жақын ұғымдар, шатастырмаңыз: ішінде — программалық, сыртында — техникалық.

Қолжетімділікке төнетін негізгі қауіптер:

Тұтастыққа төнетін қауіптер:

Жүйенің сенімділігі екі өлшем бойынша бағаланады:

• Қауіпсіздік саясаты — ақпаратты қалай өңдейтінін, қорғайтынын және тарататынын анықтайтын заңдар, ережелер және нормалар жиынтығы. WhatsApp-ты орнатқанда шығатын «Құпиялылық саясаты» терезесі — соның мысалы: онда қосымша нені көре алатыны (контактілер, жеке деректер) жазылады, сен «Келісемін» деп құқық бересің.
• Кепілдік — жүйенің сенімді жұмыс істейтініне, қауіпсіздік саясатын іске асыратын тетіктердің дұрыстығына деген сенім өлшемі.

• Криптография — ақпаратты шифрлау әдістері туралы ғылым; шифр жасайтын маман — криптограф.
• Криптоанализ — шифрды ашу (шешу) әдістері туралы ғылым; онымен криптоаналитик айналысады.
• Ашық мәтін — бастапқы, оқуға болатын мәтін. Ашық мәтінге криптографиялық амал қолданылғаннан кейінгі нәтиже — шифрланған мәтін, немесе криптограмма.
• Кілт — шифрлау мен шешуге қажет құпия: әр әріпті қандай кодқа сәйкестендіретінің.

Цезарь шифры — ең қарапайым шифрлардың бірі: әр әріп әліпби бойынша кілт санына жылжиды. Кілт белгісіз болса, криптоаналитик барлық кілтті кезекпен тексеріп шығады — қазақ әліпбиінде 42 әріп, демек кілттің мәні небәрі 41. Сондықтан Цезарь шифрының криптоберіктігі өте төмен.

Қазақ әліпбиінің 42 әрпін 6 жол × 7 бағанды кестеге жазып, жолдары мен бағандарын нөмірлейміз. Сонда әр әріптің коды — жол нөмірі мен баған нөмірінің қиылысы: Ш әрпі 5-жол мен 6-бағанның қиылысында, коды 56.

«ШИФР» сөзі: Ш = 56, И = 25, Ф = 51, Р = 42. Жібереміз: 56 25 51 42. Кестені білмейтін адам бұл сандардан «ШИФР» сөзін таба алмайды. Ал алушы сол кесте бойынша оңай оқиды — кесте мұнда кілт рөлін атқарады.

Асимметриялы шифрде ашық кілт бәріне беріледі — онымен хабарламаны шифрлайды. Ал шешу тек жабық кілтпен мүмкін, оны тек иесі сақтайды. Жолда біреу шифрланған құжатты да, ашық кілтті де ұстап алса, бәрібір оқи алмайды.

Қолтаңбада — керісінше: құжатқа жабық кілтпен қол қояды (мұны тек иесі істей алады), ал ашық кілтпен тексереді (мұны кез келген адам істей алады).

Жүйеге кірген кезде үш этаптан өтесің. Банкке барсаң, алдымен жеке куәлігіңді сұрайды — сен өзіңді таныстырасың. Сосын қызметкер суретке және бетіңе қарап, шынымен сол адам екеніңді тексереді. Тек содан кейін саған қызмет көрсетеді.

• Идентификация — «Сен кімсің?»: тіркелгенде көрсеткен, тек саған тән ақпаратты енгізу — логин, электрондық пошта, телефон нөмірі.
• Аутентификация — «Шынымен сен бе?»: енгізілген жеке деректердің шынайылығын тексеру. Көбіне — пароль енгізу.
• Авторизация — идентификация мен аутентификациядан сәтті өткен пайдаланушыны жүйеге кіргізу, рұқсат беру.

Идентификация тәсілдері: атрибуттық — адамға рұқсат қағазы (пропуск), жетон, кілт, пароль, коды бар зат беріледі; биометрикалық — адамның биологиялық ерекшелігі: Face ID, саусақ ізі, көздің нұрлы қабығы. Екі тәсілде де идентификация мен аутентификация бірден өтеді.

Аутентификация әдістері: ЭЦҚ; пароль, бір реттік PIN-код; графикалық кілт; биометрикалық, физиологиялық ерекшеліктер; географиялық орналасу (кейбір Wi-Fi тек белгілі бір жерде ғана қосылады).

Аутентификацияның биометрикалық әдістері екі түрге бөлінеді:

Бет сканері 2D мен 3D-ні ажыратады: біреудің фотосын әкеліп көрсетсең, жүйе кіргізбейді. Алдында шын адам, көлемді бет тұруы керек.

Банкке барсаң, сенің жеке куәлігіңе және бетіңе қарап, сен екеніңді анықтап, сосын құжат береді. Осыны онлайн жасауға ЭЦҚ мүмкіндік береді: ЭЦҚ-мен қол қою — сол жерге өзің барып, қол қойғанмен бірдей. Сондықтан ЭЦҚ-ны ешкімге бермейді: оның көмегімен сенің атыңнан несие алуы мүмкін. ЭЦҚ-ны 16 жастан бастап алуға болады.

2003 жылғы 7 қаңтарда «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» Қазақстан Республикасының заңы қабылданды. Негізгі ұғымдар:

• Ұлттық куәландырушы орталық (ҰКО) — ЭЦҚ-ны береді, ашық кілттердің тиесілігі мен жарамдылығын растайды. ЭЦҚ бір жылға жарамды, жыл сайын жаңартылады.
• Тіркеу куәлігі — ЭЦҚ-ның заң талаптарына сәйкестігін растау үшін куәландырушы орталық беретін қағаз немесе электрондық құжат. Оның иесі — жеке немесе заңды тұлға (ЖШС — заңды тұлға).
• Электрондық құжат — электрондық цифрлық түрде берілген және ЭЦҚ-мен куәландырылған құжат.
• ЭЦҚ құралдары — ЭЦҚ-ны жасау және оның түпнұсқалығын тексеру үшін пайдаланылатын программалар мен техникалық құралдар.
• Түбірлік сертификат — куәландырушы орталықтың өз сертификаты: ол арқылы басқа сертификаттардың рас-өтірігі тексеріледі. Ол NCALayer программасымен бірге орнатылады; NCALayer-сіз ЭЦҚ жұмыс істемейді.

ЭЦҚ екі файлдан тұрады: AUTH — жүйеге кіру, түпнұсқалығыңды растау үшін (eGov-қа, поштаға кіру); RSA — құжатқа қол қою үшін (несие алуға, келісімшартқа келісу). ҰБТ тестерінде «ашық кілт (AUTH файлы) — жүйеге кіру, жабық кілт (RSA файлы) — қол қою» деген сәйкестік кездеседі.

ЭЦҚ-ны ХҚКО-дан (Халыққа қызмет көрсету орталығы) немесе egov.kz порталынан онлайн алуға болады. Онымен үйден шықпай мемлекеттік қызмет алуға, салық төлеуге, өтініш беруге, жеке кәсіпкер ретінде келісімшартқа қол қоюға, балабақша кезегін қадағалауға болады.