Сахна

Зерттеулер

0/6
3-сабақ · сақтар мен парсылар
3–4-сабақтар · ғұндар, үйсіндер, қаңлылар

Зерттеуді басыңыз — сахна дайындалады, ал мұнда тапсырма шығады. Ол картадағы және уақыт таспасындағы әрекетіңіз бойынша есептеледі.

Картаны қалай оқу керек

қорған, қорым шайқас жорық (жылдар бойынша өседі) қоныс аудару тайпаның немесе мемлекеттің жері

Жерді, қорғанды немесе көрсеткіні басыңыз — карточка ашылады: кім, қашан, қайда, нәтижесі. Шекаралар мен жолдар — шамамен жасалған реконструкциялар.

Сақтар мен парсылар

3-сабақ

Кім мен кім соғысты

Басыңыз — таспа қажет жылға ауысады, ал карта тараптарды көрсетіп, карточкасын ашады.

Журнал

    Кезең бойынша

    3–4-сабақтар
    1

    Археологиялық мәдениеттер тізбегі

    3-сабақмәдениетті басыңыз

    Ежелгі Орталық Азияда қола және ерте темір дәуірлерінде бірнеше археологиялық мәдениет бірін-бірі алмастырды. Олар сабақтастық арқылы дамыды: жаңа мәдениет бұрынғысының жетістіктерін жалғастырды. Адамдардың өмір салты әртүрлі болғандықтан, мәдениеттері де әртүрлі болды.

    МәдениетАумағыЕрекшелігі
    АфанасьевШығыс Қазақстан, Оңтүстік СібірАндронмен туыстас ерте қоныстанушылар; кейін Алтай мен Сібірге қоныс аударды
    ҚарасуқШығыс Қазақстан, Батыс Моңғолия, Оңтүстік Сібірб. з. д. II мыңжылдықтың соңы; жергілікті далалықтар мен шығыстан келгендердің араласуынан пайда болды
    ҮйікТува, Шығыс Алтай, Моңғолияның солтүстік-батысыерте темір дәуірі; Аржан қорғандары арқылы белгілі
    ТагарМинусин (Оңтүстік Сібір) даласысақтар кезеңі; жерлеу орындарында жылқы мен ат-әбзел аз; арбаға орнатылған үйлермен көшкен
    ПазырықТаулы Алтай, Шығыс Қазақстанқұрылымы сақтарға жақын; әлемдегі ең көне түкті кілемдер
    Картадағы мәдениет аймағын немесе қорғанды басыңыз.
    СәйкестендіріңізБелгіні тиісті мәдениетке жатқызыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Нұра немесе Петров мәдениетін ерте темір дәуірінің мәдениеттеріне қосады — бұл қате: Нұра — Орталық Қазақстанның қола дәуірінің кезеңі, Петров мәдениетінің аумағы мүлде басқа. Тува мен Шығыс Алтай — Үйік. Кілем — Пазырық, жылқы қалдығы аз — Тагар.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Афанасьев мәдениеті темірді игерді дейді — бұл қате: ол темір дәуірінен әлдеқайда бұрын, энеолит пен ерте қола дәуірінде өмір сүрді. Кейде Қарасуқ мәдениетінде жерлеу орындары болмаған дейді — бұл да қате: бұл мәдениет негізінен қорымдары арқылы белгілі.

    2

    Далалық өркениеттің жетістіктері

    3-сабақкарточкаларды аударыңыз

    Көшпелі өркениет құрғақшылыққа байланысты біртіндеп қалыптасты: аңшылар малшыға, малшылар көшпеліге айналды, маусымдық көші-қон пайда болды.

    Далалық көшпелілер мен егіншілер өзара тығыз байланыста болды. Қырғызстандағы Арпа өзенінің аңғарынан, 3600 м биіктіктен, андрон қорымдары табылды; Ферғананың батысынан да далалық мәдениетке тән қорымдар табылды. Қазақстан аумағындағы тайпаларда отқа табыну кең таралды: отқа май тамызу дәстүрі сол кезден қалған.

    Б. з. д. III мыңжылдықтың соңы — II мыңжылдықтың басында Жайықтың оңтүстігінде және Қазақстанның солтүстігінде нақты жоспармен салынған бекіністер мен қоныстар пайда болды. Ең жақсы сақталғаны — Арқайым. Мұндай бекіністер Авестада «вар» деп аталады. Демек, қала мәдениеті ежелгі дәуірде де болған.

    Ұлы дала тұрғындарының киімдері туралы Пазырық, Есік, Аржан қорғандарынан табылған жәдігерлер арқылы білеміз. Сақ ерлері белден төмен түсетін ұзын, кең шапан мен балағы тар шалбар киген.

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде сақтардың негізгі қаруы ұзын семсер болды дейді — бұл қате: негізгі қаруы — садақ. Авестадағы «вар» — бекініс-қоныс, оған Арқайым сәйкес келеді. Екі дөңгелекті соғыс арбасы Сынтасты қорымынан табылды.

    3

    Сақтар мен скифтер: Ассириядан Ахеменидтерге дейін

    3-сабақтаспаны жылжытыңыз

    Ерте көшпелілердің әскери қуаты артты. Ежелгі дүниенің алып мемлекеттері — Ассирия, Урарту және Ахеменидтер империясы — Орталық Азия тайпаларымен соғысты. Сақтар мен скифтер темір өндіруді игерді, тіпті аттарын да сауытпен қорғады.

    • Б. з. д. VIII–VII ғғ. скифтер Алдыңғы Азияға — Тигр мен Евфрат бойындағы ежелгі өркениет аймағына басып кірді.
    • Б. з. д. VII ғ. бірінші жартысында скифтер Дербентке басып кіріп, Кавказдың оңтүстігін басып алды.
    • Б. з. д. 670 ж. Ассириямен соғыста скиф патшасы Ишпақай қаза тапты. Кейін Ассирия патшасы қызын скиф патшасына беріп, екі жақ құда болды — бітім жасалды.

    Ат үстіндегі ұзақ жорықтарға ыңғайлы скиф шалбары көрші елдерде ұзақ уақыт варварлықтың белгісі саналды.

    Б. з. д. VI ғ. Орталық Азияға алғаш рет парсылар — Ахеменидтер патшалары жорық жасады. Б. з. д. 530 ж. сақтарға Кир шабуыл жасады. Геродоттың айтуынша, Кир бұл жорықтан қайтып оралмады: оны сақ патшайымы Томирис жеңді. Соғыста Томиристің ұлы Спаргапис қаза тапты, Томирис ұлының кегін алды.

    Кирден 11 жыл кейін, б. з. д. 519 ж., сақ жеріне I Дарий (б. з. д. 522–486 жж. билеген) басып кірді. Ол тиграхауда сақтарына шабуыл жасап, олардың көсемі Скунханы тұтқынға алды.

    Ұқсас тұлғаларКир ме, әлде I Дарий ме? Деректі тиісті патшаға жатқызыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде I Дарий сақ жеріне Кирден бұрын келді дейді — бұл қате: алдымен Кир (б. з. д. 530 ж.), кейін I Дарий (б. з. д. 519 ж.). Кирді жеңген — Томирис; Скунханы тұтқынға алған — I Дарий. Ишпақай Кирмен емес, Ассириямен соғыста қаза тапты.

    4

    Ширак ерлігі және Александр Македонский

    3-сабақдеректі құраңыз

    I Дарийдің жорығы кезінде сақ көсемі тұтқынға түсті. Сонда Ширак есімді шопан өз халқын құтқару үшін өзін құрбан етті: ол парсы әскерін бастап жүріп, сусыз шөл далаға адастырып әкетті де, өзі де сол жерде қаза тапты. Ширак ерлігі — сақтар ерлігінің басты аңыздарының бірі.

    Б. з. д. 490 ж. тарихта ерекше аталатын Марафон шайқасы болды.

    Б. з. д. 331 ж. Александр Македонский (Ескендір Зұлқарнайын) Гавгамела шайқасында парсы патшасы III Дарийді жеңіп, Азияның билеушісіне айналды. Б. з. д. 331–327 жж. ол төрт жыл бойы Орталық Азияда соғысып, қазақ жеріне жақындады. Бірақ сақтармен соғыста толық жеңіске жете алмай, шегінуге мәжбүр болды.

    Кім, қашан, қайда, не істедіДеректі құраңыз: тұлға, жыл, орын және оқиға.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Ширакты Кирдің жорығымен байланыстырады — бұл қате: Ширак ерлігі — I Дарийдің жорығы кезінде. Македонский сақтарды толық бағындырды деу де қате: ол шегінуге мәжбүр болды. Рет: Кир (530) → I Дарий (519) → Македонский (331–327).

    5

    Ғұндар және Қытай империясы

    3-сабақтаспаны жылжытыңыз

    Ғұндардың алғашқы билеушісі — Мөде, оның мұрагері — Лаушан. Ғұндардың екінші атауы — хунну. Ғұн империясы б. з. д. III ғ. құрылды. Мемлекет аумағы Саян, Алтай және Енисейдің жоғарғы ағысын алып жатты, кейін ғұндар өзге аймақтарды да басып алды.

    Қытайлар ат үстінде өмір сүріп, үнемі шабуыл жасайтын көршілерін, әсіресе ғұндарды, «варварлар» деп атады. Олардан қорғану үшін бірнеше император тұсында Ұлы Қытай қорғаны салынды.

    • Б. з. д. 133–127 жж. Қытай императоры У-ди ғұндарға бірнеше рет жорық жасады — ғұндар әлсірей бастады.
    • Б. з. I ғ. ғұндар екіге бөлінді: оңтүстік ғұндар Қытайдың қол астына өтті, солтүстік ғұндар батысқа қарай жылжыды.
    • II–V ғғ. батысқа жылжыған солтүстік ғұндар алдымен Қазақстан аумағына келіп, Шығыс Қазақстан мен Жетісуда Юэбань мемлекетін құрды.
    Солтүстік ғұндар шығыстан батысқа, Еуропаға қарай қоныс аударды. Бұл қозғалыс «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деп аталады. Кейінгі, біріккен ғұндардың соңғы көсемі — Аттила (434–453 жж.).
    Ұқсас тұлғаларМөде ме, әлде Аттила ма? Деректі тиісті көсемге жатқызыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде солтүстік ғұндар Қазақстанда Юэчжи мемлекетін құрды дейді — бұл қате: олар құрған мемлекет — Юэбань. Юэчжилер де ғұндар тұсында болды, бірақ бұл аумақта мемлекет құрмады. Ғұндардың алғашқы көсемі — Мөде, ал Аттила — әлдеқайда кейінгі. Түрік қағанаты (552 ж.) мен Түргеш қағанаты (704 ж.) — кейінгі дәуір.

    6

    Рухани мәдениет: Авеста және зороастризм

    3-сабақсызбаны басыңыз

    Материалдық мәдениет — көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын нәрселер: арба, кілем, қала. Рухани мәдениет — көзге көрінбейтін нәрселер: сенім, дін, білім.

    Андрон тайпалары мен сақтардың рухани әлемі Авестада сипатталған — бұл Заратуштра ілімінің қасиетті кітабы. Авестаның ежелгі бөлімдерінде андрон тайпаларының аңыздары айтылады. Құдайлар көп болды: ең құдіреттісі — күн құдайы, ал күн мен ай құдайлары адамдарды сақтайды деп сенді. Күн құдайы тайпалар бірлестігіндегі көсемдер арасындағы келісімнің кепілі саналды.

    Арбаны мәйітпен бірге жерледі — о дүниеде керек болады деп сенді. Андрон дәуірінің соңы мен сақ заманының басында отқа табыну дамыды. Ата-баба рухына табынды: жерленген жерлерін қасиетті санады, ал дөңгелек қорғанды әлемнің бейнесі деп түсінді. Ежелгі адамдардың рухани өмірі туралы петроглифтер — тасқа қашалған суреттер арқылы білеміз.

    Б. з. д. I мыңжылдықтың басында Заратуштра жаңа діннің негізін қалады. Басты құдай — Ахура Мазда. Зороастризм Орталық Азия мен Иранға, оның ішінде Қазақстан аумағына да тарады.

    Сызбаны жанына қарай жылжытуға болады ↔

    Сызбадағы ұғымды басыңыз.
    Топтарға бөліңізТұжырымды тиісті ұғымға жатқызыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Ахура Мазданы зороастризмнің негізін салушы дейді — бұл қате: негізін салушы — Заратуштра, Ахура Мазда — басты құдай, ал Авеста — қасиетті кітап, тарихи тұлға емес.

    7

    Алтын адам, аң стилі және полихромдық стиль

    3-сабақбас киімді басыңыз

    Сызбаны жанына қарай жылжытуға болады ↔

    Бас киімдегі бейнені басыңыз.

    Ғалымдардың пікірінше, қазақтың әйгілі зергерлік өнері қола дәуірінен бастау алады. Сақтар кезеңінде аң стилі пайда болды: заттарға аңдардың бейнесі салынды. Аржан қорғанынан осындай жәдігерлер табылды. Алдыңғы Азияның әсерімен арыстан, сфинкс, қанатты арыстан, өмір ағашы бейнелері де кездеседі. Адамдар әртүрлі аңдардан тараймыз деп сенді — бұл тотемизм.

    Алтын адам — 1969 ж. Есік қорғанынан табылған сақ жауынгерінің алтын киімі. Оны археолог Кемал Ақышев тапты. Бас киімінде қанатты ат (пырақ), бүркіт және күн құдайы бейнеленген, киімінде — барыс пен арқар: сол кезеңде қасиетті саналған жануарлар.

    Сақтар әлемді үш бөліктен тұрады деп түсінді: жер асты, жер беті және аспан.

    Аң стилінен кейін полихромдық стиль пайда болды — зергерлік өнердің жаңа кезеңі. Ол туралы Н. Назарбаев «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында (2018 ж. 21 қараша) жазды.

    Бас киімнің алдындағы қанатты жануар үш әлемді біріктіреді деп түсіндіріледі. Оны бөліктерден құрастырыңыз: денесін, қанатын және мүйізін таңдаңыз.

    Ұқсас ұғымдарАң стилі ме, әлде полихромдық стиль ме?
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Алтын адам Пазырық немесе Аржан қорғанынан табылды дейді — бұл қате: ол Есік қорғанынан, 1969 ж. табылды. Полихромдық стиль аң стилінен кейін пайда болды. Сақтар әлемді екіге емес, үшке бөлді.

    8

    Антропогенез бен этногенез

    4-сабақкезеңдерді басыңыз
    Антропогенез — адамның биологиялық түр ретінде пайда болуы мен дамуы. Оны палеоантропология ғылымы да зерттейді.

    Археология — әлеуметтік ғылым: археолог қорғандар мен қоныстарды тауып, қазып ашады, олжаның қай заманға жататынын анықтайды. Археологтың жұмысы біткен соң антропологтың жұмысы басталады. Антропология — биологиялық ғылым: ол бас сүйек пен сүйектердің құрылысын егжей-тегжейлі зерттейді.

    Қазіргі ғылым нәсілшілдікке жол бермеу үшін «нәсіл» ұғымын қолданбауға тырысады: таза нәсіл жоқ, адамдар тарихта араласып кеткен. Өз тегіңді нақты білу үшін арнайы генетикалық зерттеу қажет.

    Этнос — өзіндік санасы ортақ адамдар қауымдастығы, қарапайым тілмен айтқанда халық немесе ұлт. Этносты қандастық емес, ортақ мәдениет пен тіл біріктіреді. Этногенез — этностың шығу тегі мен қалыптасуы. Эндогамия — тек өз этносы шегінде отбасын құру дәстүрі: ол халықтардың араласуын шектейді.

    Орталық Азияда егін мен мал шаруашылығы ұзақ уақыт қатар дамыды: халық отырықшы, көшпелі және жартылай көшпелі болып бөлінді. Климат пен табиғи-географиялық жағдайға байланысты далада көшпелі мал шаруашылығы басым болды.

    Сызбаны жанына қарай жылжытуға болады ↔

    Кезеңді басыңыз.
    Ұқсас ұғымдарАрхеология ма, әлде антропология ма?
    Топтарға бөліңізАнтропогенез бе, әлде этногенез бе?
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде сүйек пен бас сүйекті зерттейтін ғылымды археология дейді — бұл қате: бұл — антропология, биологиялық ғылым. Археология — әлеуметтік ғылым, ол қорғанды қазып, олжаны ашады. Антропогенез — адамның, этногенез — халықтың қалыптасуы. Эндогамияны экзогамиямен шатастырмаңыз.

    9

    Андрон деректері, сақ тайпалары және юэчжилер

    4-сабақкартадан табыңыз

    Андрон тайпалары үнді-иран тілдік тобына жатады. Бұл туралы дерек «Авеста», «Ригведа» және Веда кітаптарында сақталған. Үнді-иран — ұлт емес, тілдік топ.

    Б. з. д. I мыңжылдықта Орталық Азия даласында сақтар өмір сүрді — бұл жазба деректерде айтылады. Кейбір деректерде сақтарды түркілер деп санайды, ал кейбір ғалымдар Беғазы-Дәндібай мен Тасмола мәдениеттерін жасаушыларды түркілер деп есептейді.

    Ежелгі деректерде аталатын тайпалар мен тайпалық одақтар: тиграхауда, хаумаварга, парадарая сақтары, массагеттер, аландар, сарматтар, исседондар, аорстар, аримаспылар, аргиппейлер.

    Сақ тармағыМекені
    ТиграхаудаҚазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы
    ХаумаваргаМұрғаб аңғары (қазіргі Түрікменстан)
    ПарадараяАрал теңізінің арғы жағы: Қызылорда мен Ақтөбе өңірі

    Б. з. д. II ғ. юэчжилер ғұндардың қысымынан Қытайдың солтүстік-батысынан батысқа қарай көшіп, Шығыс және оңтүстік-шығыс Қазақстанға келді. Қытай деректері бойынша юэчжилер сақтарға туыстас болған. Олар Бактрияға атын берген иран тілді тохарлармен байланысты: Бактрияны кейін Тохаристан деп атады (IV–XI ғғ.).

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде тиграхауда сақтары Мұрғаб аңғарында өмір сүрді дейді — бұл қате: Мұрғаб аңғары — хаумаварга, Арал маңы — парадарая, ал Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы — тиграхауда. Андрон тайпалары — үнді-иран тобы, түркі тобы емес.

    10

    Сақ қоғамы: көсем, тайпалық одақ, әскери демократия

    4-сабақсатыларды басыңыз

    Сызбаны жанына қарай жылжытуға болады ↔

    Сатыны басыңыз.

    Ерте мемлекеттердегі басты тұлға — көсем. Ол бірде басшы, бірде әскербасы, кейде абыз да болған әмбебап адам еді. Көсем әскери, әкімшілік және сот (бітістіру) қызметін қатар атқарды.

    Туыстас жасақтар бір әскерге бірікті → тайпа → бір көсем басқарған тайпалық одақ. Мысалы, исседондар, аримаспылар, тиграхауда, парадарая — тайпалар, ал сақтар — олардың үстіндегі тайпалық одақ. Роксолан, аорс, сирак тайпалары сармат одағына кірді.

    Сақ қоғамында басқару түрі — әскери демократия. Көсемдер жауынгерлердің жалпы жиналысында сайланды: ең беделді, мықты жауынгер жоғары билікке жете алды. Бұл республика да, диктатура да емес.

    Сақ қоғамында әйелдердің құқығы жоғары болды: таққа ер де, әйел де отыра алды. Патшайым Томирис парсыларға қарсы соғысып, жеңіске жетті; патшайым Зарина соғыс жүргізіп, қалаларды басып алды.

    Ретімен қойыңызКіші бірліктен ірісіне қарай ретімен басыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде сақ қоғамының басқару түрін әскери диктатура немесе республика дейді — бұл қате: сақтарда — әскери демократия, көсемдерді жауынгерлер жиналысы сайлады. Парсыларды жеңген — Томирис, Зарина емес. Тархан — сақтардың емес, кейінгі түрік қағанаттарының лауазымы.

    11

    Қаңлы, үйсін және ғұн мемлекеттерінің басқаруы

    4-сабақсалыстырыңыз

    Ерте темір дәуірінде бес тайпалық одақ болды: сақтар, сарматтар, қаңлылар, үйсіндер, ғұндар.

    Қаңлы. Б. з. д. II ғ. Сырдарияның орта ағысын, Шаш (Ташкент) маңын, Қазақстанның оңтүстігін мекендеді; астанасы — Битянь. Шаруашылығы ғұндар мен юэчжилерге ұқсас: көшпелі және жартылай көшпелі, Сырдария бойында отырықшылар да болды. Қаңлы алдымен юэчжилерге, кейін ғұндарға тәуелді болып, біртіндеп тәуелсіздік алды. Б. з. д. 101 ж. Қытай Даванды (Ферғананы) жаулағанда қаңлылар ферғаналықтармен бірге Қытайға қарсы шықты. Б. з. д. 47–46 жж. солтүстік ғұндардың билеушісін үйсіндерге қарсы күресте қолдады. V ғ. Қытай сарайына елшілік жіберді, кейін ефталиттер бағындырған мемлекеттердің бірі ретінде аталады.

    Үйсін. Жетісуды, Тарбағатай мен Тянь-Шань тауларының етегін мекендеді. Үйсіндер — тиграхауда сақтарының ұрпақтары: олар тиграхауда сақтарының жерінде өмір сүрді. Жоғарғы билеуші — күнби (гуньмо), астанасы — Чигу (Чигучен, Қызыл аңғар). Мемлекет сол жақ, оң жақ және орталық болып үшке бөлінді. Күнбиден кейінгі екінші тұлға — бас уәзір, одан кейін — сол және оң жақ аймақтардың билеушілері. Б. з. д. I ғ. мемлекет Үлкен күнби мен Кіші күнби иеліктеріне бөлініп, өзара соғысты.

    Ғұн. Басшының титулы — шаньюй, екінші атауы — Тәңірқұт: «аспан мен жерден жаратылған, күн мен айдан тағайындалған ұлы шаньюй». Одан кейін — сол және оң қанаттағы кіші хандар, одан кейін — түменбасылар. Империя батыс және шығыс бөлікке, ал әскер сол және оң қанатқа бөлінді. Барлығы 24 түменбасы болды: түмен — 10 000 әскер, одан төмен — мыңдық, жүздік, ондық. Кіші хандар мен түменбасылар мемлекет істерін талқылау үшін жиналып, күзде адамдар мен мал санын есептеді.

    Сызбаны жанына қарай жылжытуға болады ↔

    Сатыны басыңыз.
    Ұқсас мемлекеттерҮйсін бе, әлде қаңлы ма? Белгіні тиісті мемлекетке жатқызыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде шаньюйден кейінгі билеуші Тәңірқұт дейді — бұл қате: шаньюй мен Тәңірқұт — бір адамның екі атауы, одан кейін — кіші хандар. Битянь — қаңлының, Чигу — үйсіннің астанасы; күнби — үйсін, шаньюй — ғұн билеушісі.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде ғұн империясы үйсін мен қаңлыдан кейін құрылды дейді — бұл қате: ғұн империясы — б. з. д. III ғ., ал үйсіндер мен қаңлылар туралы деректер — б. з. д. II ғ. Сақтар қаңлылармен бірге соғысты деу де қате: олардың дәуірі сәйкес келмейді.

    12

    Екі сабақтың хронологиясы

    3–4-сабақтароқиғаларды реттеңіз

    Сегіз оқиға — б. з. д. VII ғасырдан б. з. V ғасырына дейін. Тексергеннен кейін олар таспаға орналасады. Есте сақтаңыз: б. з. д. жылдарда сан үлкен болса, оқиға ертерек.

    13

    ҰБТ тапсырмаларын талдау

    3–4-сабақтарқадамдап ашыңыз

    B және C деңгейлеріндегі тапсырмалар. Емтихандағыдай ойланамыз: картада немесе мәтінде не көрінеді → бұл қай дәуір → қай тайпа, билеуші, ескерткіш.

    Карталардағы тайпалар мен мемлекеттердің шекаралары және жорық жолдары — шамамен жасалған реконструкциялар. Сызбалар мен 3D-реконструкциялар жеңілдетілген.