Зерттеулер

0/4
5-сабақ · бөліну
5–6-сабақтар · Жетісу
6-сабақ · көршілер

Зерттеуді басыңыз — карта дайындалады, ал мұнда тапсырма шығады. Жауапты картадан немесе таспадан өзіңіз тапқанда ол есептеледі.

Карта масштабы

Екі сәтті салыстыру

Шторка: сол жақта — A жыл, оң жақта — B жыл. Бөлгішті картада тартыңыз.

Шартты белгілер

Қағанаттар картада және уақыт таспасында

5–6-сабақтар
Таспаны жылжытыңыз — мемлекеттер бірін-бірі алмастырады; аумақты, астананы немесе шайқасты басыңыз
Таспадағы жыл552VI ғ.
Картадағы мемлекеттер1түркі және көрші
Жетісудағы басты күшТүрік қағанатыорда — Алтайда
Кезеңерте ортағасырлартүркі дәуірі
Не болып жатыр

Журнал

    1

    Ортағасырлар және түркі дәуірі

    5-сабақкезеңдерді басыңыз

    Қазақстан тарихы төрт үлкен кезеңге бөлінеді. Ортағасырлар — соның екіншісі: VI–XVII ғғ. Оқиғаларына қарай ол үш кезеңге бөлінеді.

    Ерте ортағасырлар — VI–IX ғғ., түркі дәуірі: Қазақстан жерінде Түрік, Батыс түрік, Түргеш және Қарлұқ қағанаттары.
    Дамыған ортағасырлар — X ғ. – XIII ғ. басы: қалалар мен сауда өркендеді. Бұл да түркі дәуіріне жатады.
    Кейінгі ортағасырлар — XIII–XVII ғғ.: алдымен моңғол шапқыншылығы кезеңі, кейін қазақ халқы мен Қазақ хандығының қалыптасып, дамуы.

    Түркі дәуірінің басты заңдылығы: бір мемлекет әлсірегенде, оның орнына екіншісі пайда болады. Күшті мемлекет билейді, әлсізі оның құрамына енеді, ал нығайған бөлігі кейін дербес мемлекетке айналады.

    Ортағасырлардың кезеңдері: жолақты басыңыз немесе тінтуірді апарыңыз

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде моңғол дәуірі бүкіл кейінгі ортағасырларды қамтиды дейді — бұл қате: моңғол шапқыншылығы кезеңі — кейінгі ортағасырлардың басы ғана, одан кейін Қазақ хандығы құрылды. Ерте ортағасырлар — VI–IX ғғ., X–XII ғғ. емес.

    2

    Түрік қағанаты

    5-сабақбилеушіні басыңыз

    Түрік қағанаты 552–603 жж. өмір сүрді. «Түрк» атауы алғаш Қытай деректерінде 542 жылдан кездеседі; «түрк» сөзі «берік, күшті, алып» дегенді білдіреді. Түріктерде 30-дан астам тайпа болды, оларға берілген ортақ атау — теле.

    Аңыз бойынша, ғұндар мен қытайлардың соғысында тірі қалған жалғыз баланы қасқыр асырап өсірген, одан көк түріктер тараған. Бұл — аңыз: түріктер өз шығуын қасқырмен байланыстырған.

    Ашина — қағандар шыққан тайпа. Түрік, Батыс түрік және Шығыс түрік қағанаттарының қағандары осы әулеттен шыққан.

    Мемлекет болғанға дейін түріктер жужандарға (аварларға) тәуелді болды. 545 ж. түрік көсемдеріне Қытай елшісі келді — Қытай түріктермен жақсы қарым-қатынас іздеді. 546 ж. жужан қағаны Анагуй түріктерді «менің темір қорытатын құлым» деп атады: бұл дерек түріктердің темір өндіруді жақсы меңгергенін көрсетеді.

    552 ж. Бұмын қаған жужандарды жеңіп, дербес мемлекет құрды. Одан кейін билікке келген Мұқан қаған (553–572) жужандарды екінші рет талқандады. Істемі қаған тұсында Қазақстан жері, Орталық Азия, Еділ мен Кавказ өңірлері қағанат құрамына кірді.

    VI ғ. 60-жылдары қағанат Византия, Иран және Қытаймен саяси байланыс орнатты, ал 70-жылдары аумағы Маньчжуриядан Босфорға дейін жетті. 568 ж. түрік елшісі Маниах Византияға барды, жауап ретінде Византия Земарх бастаған елшілікті жіберді. Шығысында қағанат Қытаймен, оңтүстігінде Тибетпен, оңтүстік-батысында Иранмен (парсылармен) шектесті.

    Түріктердің ата қонысы — Алтай, қағанаттың астанасы — Шу өзенінің бойындағы Суяб. 603 ж. қағанат екіге бөлінді: отыздан астам тайпаның әрқайсысы билікке таласты. Қазақ жеріндегі бөлігінде Батыс түрік, Моңғолиядағы бөлігінде Шығыс түрік қағанаты құрылды.

    Ашина әулеті: тұтас сызық — туыстық, пунктир — кейінгі ұрпақтардың билеушілері

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Түрік қағанаты 546 жылы құрылды дейді — бұл қате: 546 ж. жужан қағаны түріктерді «темір қорытатын құлым» деп атады, ал мемлекет 552 жылы құрылды. Негізін қалаған — Бұмын, жужандарды екінші рет жеңген — Мұқан қаған. Маниах — түріктерден Византияға, Земарх — Византиядан түріктерге. «Парсы» мен «Иран» — бір ел.

    3

    Қағанаттағы билік пен қоғам

    5-сабақкарточкаларды аударыңыз

    Мемлекет басшысының атағы — қаған, сондықтан мемлекет «қағанат» деп аталады. Ереже оңай: мемлекет қағанат деп аталса — басшысы қаған, хандық деп аталса — хан. Қаған жоғарғы соттың, әскербасының қызметін атқарып, бүкіл мемлекетті басқарды.

    Қаған әулетінен шыққандарға ябғу, шад, елтебер деген жоғары атақтар берілді; шад — қағаннан кейінгі тұлға. Сот қызметін бұрықтар мен тархандар атқарды. Қарапайым халық — бұдын немесе қара бұдын, ал түріктер бағындырып, салық төлеткен бөтен халық — тат.

    4

    Батыс түрік қағанаты

    5-сабақон оқты жинаңыз

    Батыс түрік қағанаты — 603–704 жж. Осы кезден бастап «Ұлы дала» ұғымы жиі қолданылады — батыста Қара теңізден шығыста Алтайға дейінгі кең өлке. Қағанаттың құрылған кездегі негізгі аумағы — Қаратаудан Жоңғарияға дейін, яғни Түрік қағанатының қазақ жеріндегі бөлігі.

    Қағанаттың екі астанасы болды: қысқы ордасы — Суяб (Шу бойында), жазғы ордасы — Мыңбұлақ. Қаған жылдың бір бөлігін Мыңбұлақта, бір бөлігін Суябта өткізді — бұл ыңғайлы тәртіп басқа елдердің билеушілерінде де кездеседі.

    Қағанат VII ғ. бірінші жартысында, 650 жылға дейін, Шегу мен Тон қағандар тұсында қатты өркендеді. Тон қаған тұсында жергілікті өкілдер — тұдындар сайланды. Тон қаған Византия императоры Ираклийдің қолынан тәж алды.

    «Он оқ бұдын» — «он оқ елі»: он тайпаның одағы. Оны Ешбар Елтеріс қаған енгізді. Аңыз бойынша әр тайпа басшысына бір-бір садақ оғы (жебе) берілді: «бес дулу мен бес нушиби — бәріміз біргеміз». Ешбар Елтеріс нушибиден шыққандықтан, дулулар оның билігіне қарсы шықты — ішкі күрес басталды.

    Қағанатты әлсіреткен сыртқы күш — Таң империясы (Қытай). Батыс түрік қағанатының орнында Жетісуда — Қазақстанның оңтүстік-шығысында — Түргеш қағанаты, ал солтүстік-шығыс пен орталық аймақтарда қимақтар бой көтерді.

    Оқтарды басыңыз: әр оқ — бір тайпа

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде «он оқ бұдын» жүйесін Тон қаған енгізді дейді — бұл қате: оны Ешбар Елтеріс қаған енгізді. Тон қаған тұсында — тұдындар және Ираклийдің тәжі. Жазғы ордасы — Мыңбұлақ, қысқысы — Суяб. Батыс түрікті әлсіреткен — Қытай (Таң империясы), Иран да, Византия да емес.

    5

    Шығыс түрік қағанаты

    5-сабақбатыс па, шығыс па?

    Түрік қағанаты 603 жылы бөлінсе де, шығыс бөлігі дербес мемлекет ретінде 682 жылы ғана қалыптасты: араға 79 жыл түсті, өйткені мемлекеттің құрылуы — ұзаққа созылатын тарихи процесс. Шығыс түрік қағанаты 682–744 жж. Моңғолия жерінде өмір сүрді.

    Қағанаттың билеушілері — Білге қаған мен оның інісі Күлтегін. Олар ең қуатты көрші — Қытаймен (Таң империясымен) бейбіт шарт жасады. 731 ж. Күлтегін, одан кейін Білге қаған қайтыс болды. Олардың ерлігін баяндайтын руна жазулы тас ескерткіштер Моңғолиядағы Орхон өзенінің бойына орнатылды — бұл түріктердің жазуы болғанын дәлелдейді. Стеланы 3D қойындысынан қараңыз.

    744 ж. ұйғырлар мен қарлұқтар бірігіп, Шығыс түрік қағанатын талқандады. Осымен Ашина әулетінің билігі аяқталды; билікті ұйғырлар алып, Ұйғыр қағанатын құрды.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Түргеш қағанатын да Ашина әулеті биледі дейді — бұл қате: Ашина билеген қағанаттар — Түрік, Батыс түрік және Шығыс түрік. 603 — бөліну, 682 — Шығыс түрік қағанатының құрылуы. Шығыс түрікті талқандаған — ұйғырлар мен қарлұқтар, арабтар емес.

    6

    Түргеш қағанаты

    5-сабақкім, қайдан қысым жасады

    Түргеш қағанаты 704–756 жж. Батыс түрік қағанатының орнында, оның негізгі аумағы — Жетісуда құрылды. Түргештер қоныстанған өзеніне қарай бөлінді: Шу бойындағылар — сары түргештер, Іле бойындағылар — қара түргештер.

    Үшелік қаған — алғашқы билеуші, 704–706 жж. екі жыл билік құрды. Астаналары — Шу бойындағы Суяб және Іле бойындағы Күнгіт.
    Сұлу қаған астананы Суябтан Таразға көшірді: оны қолдайтын қара түргештер Тараз маңында еді. Оның бірнеше есімі бар: Сұлу, Сұлық, Сүзеген, Абумузахим. Сұлу — ер адам.

    Мұхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан кейін ислам мемлекеттері дінді тарату үшін ғазауат (дін үшін соғыс) жүргізді. Араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим Орталық Азияны басып алып, түргеш жеріне жақындады. Түргештердің өз сенімі — тәңіршілдік болды, сондықтан олар исламды қабылдамады; Үшелік қаған арабтарға қарсы шықты.

    Сұлу қаған арабтармен, қарлұқтармен және басқа сыртқы жаулармен күресті, ал көп мәселені құдандалық арқылы шешті: өзі мен ұлы Шығыс түрік қағаны Білгенің және Тибет патшасының қыздарына үйленді. Кейін Сұлу қаған өз қолбасшысының қолынан қаза тапты. 740 ж. Қытай Таразды басып алды, 748 ж. Суябты қиратты.

    Соғдылардың Жетісуға көшуі. Үш себеп: Жібек жолындағы сауданы дамыту; өз елдеріндегі тап күресі мен алым-салықтың көбеюі; арабтардың Орталық Азияға шапқыншылығы. Соғдылар өздерімен бірге діндерін де әкелді.

    Түргеш қағанатының құлау себептері: Қытай мен арабтардың қайта-қайта шабуылы; Шығыс түрік қағанатының қысымы; сары мен қара түргештердің билікке таласы. Осы кезде Жетісуға Алтай мен Тарбағатайдан қарлұқ тайпалары қоныс аударды.

    Түргешке үш жақтан қысым: көрсеткілер — шабуыл бағыттары (шекаралар шамамен)

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Сұлу қағанды әйел дейді — бұл қате: Сұлу — ер адам, басқа есімдері Сұлық, Сүзеген, Абумузахим. Үшелік — алғашқы билеуші (Суяб, Күнгіт), ал астананы Таразға көшірген — Сұлу. Таразды басып алып, Суябты қиратқан — Қытай (Таң империясы), Араб халифаты емес.

    7

    Атлах (Талас) шайқасы

    5-сабақсебеп пен салдар

    Оңтүстік-шығыстан Қытай, оңтүстік-батыстан арабтар түргеш жерін қыса түсті. Түргештер бұрынғы екі жаудың біреуін таңдауға мәжбүр болды: олар арабтардан көмек сұрап, исламды қабылдауға келісті. Арабтар жағына Жетісуға келген қарлұқтар да шықты.

    751 ж. Талас өзені бойындағы Атлах қаласының маңында Атлах (Талас) шайқасы болды: арабтар, түргештер мен қарлұқтар бірігіп, Қытай (Таң империясы) әскерін талқандады. Шайқас бес күнге созылды. Әскерлердің саны белгісіз.

    Маңызы. Қытайлар Жетісудан кетті. Арабтар Орталық Азияға шегінді, бірақ осыдан кейін өңірге ислам мен ислам мәдениеті біртіндеп тарай бастады — ата-бабаларымыз исламды бірте-бірте қабылдады. Шайқаста көмектескен қарлұқтар 756 ж. түргешті құлатып, Қарлұқ қағанатын құрды.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Атлах = Талас шайқасы, 751 ж., Талас өзенінің бойы (Тараз маңы). Кейде түргештер мен қарлұқтар Қытай жағында болды дейді — бұл қате: олар арабтар жағында соғысты. Нәтижесі — Қытай Жетісудан кетті, ислам тарай бастады; арабтар Жетісуда мемлекет құрған жоқ. Алдамшы даталар: 744, 756, 940.

    8

    Қарлұқ қағанаты

    6-сабақретімен орналастырыңыз

    Қарлұқ қағанаты 756–940 жж. — шамамен 200 жыл өмір сүрді. Араб деректері бойынша қарлұқ жерін шығыстан батысқа дейін 30 күнде басып өтуге болады; «Худуд әл-алам» дерегі бойынша қарлұқтарда 25 қала мен қоныс болды. Негізгі аумағы — шығыста Алтай тауларынан Балқаш көліне дейін; қарлұқтар маңызды сауда керуен жолдарын бақылап, өнер де дамыды.

    Бұлақ — Қытай деректеріндегі жетекші, ақсүйек тайпа: Алтай тауының бауырында өмір сүріп, қарлұқ елін басқарды. Қоғамның ең төменгі сатысы — халықтың негізгі бөлігі — қауым мүшелері мен құлдар. Билеушісі — жабғу (ябғу), 840 жылдан кейін — қаған.

    Жетісуға келуі. 744 ж. қарлұқтар ұйғырлармен бірігіп, Шығыс түрік қағанатын талқандады, бірақ ұйғырлар одақтасын сатып, қарлұқтарды жеңді. Амалсыз қалған қарлұқтар Жетісуға қашты: ұйғыр деректерінде бұл «ит жылы» — 746 ж. «он оқ еліне» қашу деп жазылған. Жетісуда қарлұқтар оғыздармен соғысып, оларды Сырдария бойына ығыстырды, Атлахта арабтарға көмектесті, ал 756 ж. Түргеш жерін басып алып, өз мемлекетін құрды. Астанасы — Шу бойындағы Суяб.

    Исламдануы мен құлауы. 840 ж. қарлұқтар Енисей қырғыздарымен бірігіп, Ұйғыр қағанатын талқандады — сатқындық үшін кек алды. IX ғ. 20-жылдары Орталық Азияда Саманилер әулеті күшейді; 840 ж. олар қарлұқтарға ғазауат жариялап, Испиджабты, кейін Таразды басып алды — Қазақстанның оңтүстік жерлеріне ислам діні енді. Араб басқыншылығының салдарынан әлсіреген қағанатты 940 ж. Қашқар қаласының түрік билеушілері басып алды.

    !
    ҰБТ тұзағы

    «Он оқ елі» — Батыс түрік қағанатының жері, яғни Жетісу; 746 жылғы қашу туралы — ұйғыр деректері, қытай не грек деректері емес. Кейде Испиджаб пен Таразды ғазауатпен Қараханидтер алды дейді — бұл қате: Саманилер. 756 — құрылуы, 940 — құлауы.

    9

    Оғыз мемлекеті

    6-сабақоғыздар жолын жүріп өтіңіз

    Оғыз мемлекеті IX ғ. – XI ғ. ортасында өмір сүрді. Оғыздар туралы деректер араб авторлары әл-Якуби мен ибн әл-Факихтің еңбектерінде кездеседі. Махмұд Қашқари дерегі бойынша оғыздар 24 тайпадан құралып, екі топқа бөлінді: бозоқ (артықшылығы көп, ақсүйек топ) және үшоқ. Орыс жылнамаларында оғыздар «торктар» деп аталды — бұл атау олардың печенегтер мен хазарларға қарсы күресіне байланысты.

    Оғыздар алғашында Жетісуда өмір сүрді, мұндағы алғашқы астанасы — Ескі Гузия. VIII ғ. ортасында Жетісуға келген қарлұқтардан жеңіліп, Сырдарияның төменгі ағысына көшті. Онда тұрған печенегтерді жеңді — печенегтер Каспий маңына кетті, ал оғыздар Сырдария мен Арал маңын алып, IX ғ. мемлекет құрды. Сырдария бойындағы астанасы — Янгикент (Жаңакент).

    Басқаруы. Мемлекет басшысы — жабғу; оның кеңесшілері, уәзірлері — күл еркіндер; балалары, мұрагерлері — иналдар; иналдарды тәрбиелейтіндер — атабектер; әскер басшысы — сюбашы.

    Оғыз лауазымдары: карточканы аударыңыз

    Соғыстары. 965 ж. оғыздар Киев Русімен одақтасып, Хазар мемлекетін жеңді: олар Қара теңіз жағалауындағы құнарлы жайылымдарға және Еділ бойындағы саудаға қол жеткізді. 985 ж. оғыз билеушісі Киев князі Владимирмен бірге Еділ бұлғарларын жеңді. Оғыз жері Мауераннахрға және батыста Кавказға дейін кеңейді.

    Құлауы. Мемлекет Шахмәлік жабғу тұсында өркендеді: 1041 ж. ол Хорезмді басып алды, бірақ 1043 ж. селжұқтардың қолына түсіп, қаза тапты — оны оғыздардың соңғы билеушісі деп атайды. Үздіксіз соғыстардан әлсіреген оғыз мемлекетін XI ғ. көрші Қимақ қағанатының құрамында күшейген қыпшақтар басып алды.

    Қай дерек кім туралы: деректерді мемлекеттерге бөліңіз

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Сырдария бойындағы оғыз астанасын Ескі Гузия дейді — бұл қате: Ескі Гузия — Жетісудағы алғашқы астана, Сырдария бойындағысы — Янгикент (Жаңакент). 965 — Хазар, 985 — Еділ бұлғарлары; Сырдарияға көшкенде оғыздар печенегтермен соғысты. Селжұқтар мен қарлұқтар бұл одақтарға қатыспады.

    10

    Қимақ қағанаты

    6-сабақкартадан табыңыз

    Қимақ қағанаты IX ғ. – XI ғ. басында өмір сүрді. Қимақтар VIII–IX ғғ. Қазақстанның солтүстік-шығысында, Ертіс өзенінің бойында қалыптасты. Тайпаның өз алдына бөлінуі Батыс түрік қағанаты ыдырай бастаған 656 жылдан басталды — мемлекеттің қалыптасуы ұзақ процесс.

    Шад тутік — бір тайпаның басшысы, билеуші көсем. Қаған — тайпалық одақтың, яғни бірнеше тайпаның басшысы. Қимақ елін 11 басқарушы басқарды; халық иеліктерге (әкімшілік бөліктерге) бөлінді.

    Араб ғалымы әл-Идриси дерегі бойынша қимақтарда 16 қала болды, көбі Ертіс өзені мен Алакөл бойында. 840 ж. Ұйғыр қағанаты құлағанда ұйғыр халқының бір бөлігі қимақ құрамына өтті; тайпалық одақ күшейіп, оның басшысы қаған атанды. Қимақтар Енисей қырғыздарының жеріне де басып кірді.

    Ыдырау себептері: жер-жердегі иелік билеушілерінің дербестікке ұмтылуы және қимақ құрамындағы қыпшақ тайпасы көсемдерінің билікке таласы. XI ғ. басында қыпшақтар Қимақ қағанатын басып алды.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде қимақ елін 24 басқарушы басқарды дейді — бұл қате: 11 басқарушы; 24 — оғыз тайпаларының саны, 16 — қимақ қалалары. Шад тутік — тайпа басшысы, қаған — тайпалық одақ басшысы; жабғу — оғыздарда.

    11

    Қағанаттарды шатастырмаңыз

    5–6-сабақтармемлекеттерге бөліңіз

    Түргеш, қарлұқ, оғыз және қимақ — ҰБТ-да ең жиі шатастыратын төрт мемлекет. Белгілерді бөліп шығыңыз, сосын кестемен тексеріңіз.

    12

    ҰБТ тапсырмаларын талдау

    5–6-сабақтарқадамдап ашыңыз

    B және C деңгейіндегі тапсырмалар: алдымен өзіңіз шешіп көріңіз, сосын пайымдауды қадамдап ашыңыз — «картада не көрінеді → қай дәуір → қай билеуші».