Сахна

Зерттеулер

0/5
8-сабақ · Қарахан
9-сабақ · наймандар
10-сабақ · қыпшақтар мен Жібек жолы

Зерттеуді басыңыз — сахна дайындалады, ал мұнда тапсырма шығады. Ол картадағы, таспадағы және жолдағы әрекетіңіз бойынша есептеледі.

Сабақтағы сандар

942–1212Қарахан мемлекеті; алғашқы билеушісі — Сатұқ Боғра хан
960Мұса Боғра хан исламды мемлекеттік дін деп жариялады
1141Қатуан шайқасы: Қарахан қарақытайларға бағынды
1 динарқарақытайлар әр отбасынан алған салық

Қарахан мен Қарақытай

8-сабақ

Кім кіммен және қайда

Басыңыз — таспа керекті жылға өтеді, ал карта нысанды көрсетіп, карточкасын ашады.

Журнал

    Үдеріс кезеңдер бойынша

    1

    Қарахан мемлекетінің құрылуы

    8-сабақтаспаны жылжытыңыз

    Қарахан мемлекеті 942–1212 жылдары өмір сүрді. Ол туралы мәліметтер араб және парсы деректерінде сақталған.

    Мемлекеттің негізі — Қарлұқ қағанаты (756–940). 940 жылы Қарлұқ қағанатында Қашқар қаласының түрік билеушілері билікке келді. 942 жылы осы аумақта Қарахан мемлекеті құрылды. Алғашқы билеушісі — Сатұқ Боғра хан.

    999 жылы қарахандықтар Орталық Азиядағы ең күшті әулет — Саманилермен соғысып, жеңіске жетті. Осыдан кейін Қарахан Мауераннахрда нығайды.

    Аумағы: Мауераннахр (Сырдария мен Әмудария аралығы), Жетісу және Қашқар. Солтүстікте Қыпшақ хандығымен шекара Балқаш пен Алакөл аралығынан өтті. Билікті шігіл мен яғма тайпаларынан шыққан ақсүйектер ұстады.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    Кім, қашан, қайда, не істедіДеректі жинаңыз: кім, қашан, қайда және не істеді.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Қарахан мемлекеті 940 жылы құрылды дейді — бұл қате: 940 — Қашқар билеушілері Қарлұқ қағанатында билікке келді, 942 — Қарахан мемлекеті құрылды. 999 жылы жеңілген әулет — Саманилер.

    2

    Батыс және Шығыс Қарахан

    8-сабақбөліктерді басыңыз
    Мемлекеттің бөлігін басыңыз.

    Қарахан мемлекеті екі бөліктен тұрды. Билік тең құқықты қосарлы жүйеге негізделді: мемлекет екі әкімшілік аймаққа бөлінді, әр бөліктің өз астанасы болды.

    БөлікАумағыАстанасы
    Батыс ҚараханМауераннахр — Сырдария мен Әмудария аралығыалдымен Бұхара, кейін Самарқанд
    Шығыс ҚараханЖетісу мен ҚашқарБаласағұн
    Мауераннахр — Сырдария мен Әмудария өзендерінің аралығындағы жер. Жетісу — Қазақстанның оңтүстік-шығысы. Қашқар — Жетісудың оңтүстігіндегі, қазіргі Қытайдың батысындағы өлке.

    XI ғасырда екі бөлік жеке мемлекеттерге айналды: Батыс Қарахан және Шығыс Қарахан. Олар XIII ғасырдың басына дейін жетті.

    Ұқсас атауларБатыс Қарахан ба, Шығыс Қарахан ба? Белгіні керекті бөлікке жатқызыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Баласағұнды Батыс Қараханның астанасы дейді — бұл қате: Баласағұн — Шығыс Қараханның астанасы. Батыс Қараханның астанасы — алдымен Бұхара, кейін Самарқанд. Тест осы үш қаланы жиі ауыстырады.

    3

    Ислам — мемлекеттік дін

    8-сабақсебеп пен мақсатты қосыңыз

    Исламды өз еркімен алғаш қабылдаған — Қараханның алғашқы билеушісі Сатұқ Боғра хан. Бірақ ол бұл дінді халыққа міндеттеген жоқ.

    960 жылы Мұса Боғра хан исламды мемлекеттік дін деп жариялады. Енді бүкіл халық исламды ұстануға және оның ережелерін сақтауға міндетті болды. Түркі әлемінде исламды мемлекеттік дін еткен алғашқы мемлекет — Қарахан.

    Мұса Боғра хан бұл шешімді саяси жағдайды ойлап қабылдады:

    • ислам арқылы өз билігін нығайтуды көздеді;
    • мұсылман мемлекеттерімен байланыс орнатқысы келді — олар енді Қараханды қолдайтын болды;
    • мұсылман көршілердің кейбір жерлерін өзіне қосып, аумағын кеңейткісі келді.

    Екі билеуші — екі рөл: карточкаларды аударыңыз.

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде исламды мемлекеттік дін еткен — Сатұқ Боғра хан дейді — бұл қате: Сатұқ исламды тек өзі қабылдады, ал 960 жылы мемлекеттік дін деп жариялаған — Мұса Боғра хан. Алдамшы даталар — 942 (мемлекеттің құрылуы) және 999 (Саманилерді жеңу).

    4

    Жер иелену: вақф, мүлік және иқта

    8-сабақсалық кімге түседі
    Жер учаскесін басыңыз — көрсеткілер салықтың кімге түсетінін көрсетеді.

    Қарахан мемлекетінде жер иеленудің бірнеше түрі болды: вақф, жекеменшік (мүлік) және иқта.

    Иқта — билеуші жақындарына қызметі үшін уақытша берген жер. Иқта иеленушісі — иқтадар: ол өз жеріндегі халықтан салық жинады. Иқталық жүйе — Қарахан мемлекетінің ерекшелігі.
    Вақф — мешіттер мен медреселерге, дін басыларына берілген, салықтан босатылған жер.
    Мүлік — жеке адамның меншігіндегі жер (жекеменшік).

    Жер иелерінің әрқайсысы өз жерінде тұрып, оны пайдаланды. Иқтаны алған адам билеушіге адал қызмет етуге міндетті болды.

    Топтарға бөліңізИқта, вақф немесе мүлік?
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде иқта жүйесін оғыздарға, қыпшақтарға немесе Қарақытайға телиді — бұл қате: «иқта» — белгі-сөз, ол тек Қарахан мемлекетін көрсетеді. «Салықтан босатылған дін жерлері» — вақф, «жекеменшік» — мүлік.

    5

    Қарақытай мемлекеті

    8-сабақкарталарды салыстырыңыз

    Қарақытай мемлекеті 1128–1212 жылдары өмір сүрді. Жазба деректерде қарақытайлар моңғол тілдес тайпалар ретінде көрсетіледі; олардың бұрынғы атауы — қидандар. Қидандардың Солтүстік Қытайдағы мемлекеті — Ляо империясы.

    1125 жылы Қытай мен оның одақтастары қидан мемлекетін талқандады. Қидандардың бір бөлігі бағынды, ал бір бөлігін көсемі Елюй Дашы батысқа — Жетісуға бастап әкелді.

    1128 жылы Баласағұн билеушісі бағынбаған тайпаларға қарсы қидандарды одақтас болуға шақырды. Бірақ қидандар Баласағұнды өздері басып алып, Жетісуда жаңа мемлекет құрды. Астанасы — Ғұзорда, Баласағұнға жақын, Шу өзенінің бойында.

    Ғұрхан — қарақытай билеушісінің титулы. Аумағы: Жетісу, Мауераннахр, Шығыс Түркістан. Бағынған елдерден салық жиналды: әр отбасынан бір динар (алтын теңге) — ол кезде үлкен ақша.

    1141 жылы Самарқанд маңындағы Қатуан даласында қарақытайлар салжұқтар мен Қарахан біріккен әскерін жеңді. Қарахан мемлекеті қарақытайларға бағынып, салық төлейтін болды, бірақ хандары орнында қалды. Шайқастан кейін Хорезм де қарақытайларға салық төледі.

    1143 жылы Елюй Дашы қайтыс болды, билік оның жесіріне көшті. XII ғасырдың соңында қарақытайлар, қарахандықтардан айырмашылығы, исламды қолдамай, мұсылмандарға қысым көрсетті.

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    Әйел билеушіҚазақстан аумағындағы орта ғасыр мемлекеттерінің ішінде әйел адам билік құрған жалғыз мемлекет — Қарақытай: 1143 жылдан кейін елді Елюй Дашының жесірі басқарды. Сақ дәуіріндегі Томирис пен Зарина — ерте дәуірдің билеушілері.
    Ұқсас атауларҚарахан ба, Қарақытай ма? Атаулары ұқсас, белгілері әртүрлі.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Қатуан шайқасында (1141) қарақытайлар Хорезм мен Қараханның біріккен әскерін жеңді дейді — бұл қате: қарақытайлар салжұқтар мен Қарахан әскерін жеңді, ал Хорезм шайқастан кейін қарақытайларға салық төлейтін болды. Ғұрхан — тек қарақытай билеушісінің титулы; қидандар = қарақытайлар.

    6

    1212 жыл: екі мемлекеттің құлауы

    8-сабақкөрсеткілерді басыңыз
    ТІРЕК ДАТАЛАР

    XII ғасырдың соңында Қарақытай әлсіреді: билеушілер мұсылмандарға қысым көрсетіп, бағынған елдердің наразылығын туғызды.

    1208 жылы Шыңғысханнан қашқан найман билеушісі Күшлік Қарақытайға келді. Кейін ол ғұрханды тұтқынға алып, билікті басып алды. 1212 жылы Күшлік Қарақытай мемлекетін жойды.

    Батыста: 1212 жылы Хорезмшах Мұхаммед Батыс Қараханның соңғы билеушісін өлтірді.
    Шығыста: 1213 жылы Шығыс Қараханды наймандар талқандады.

    Осылайша екі мемлекеттің де тарихы аяқталды. Көп ұзамай бұл жерлерге моңғолдар келді — бұл туралы «Моңғол империясы» зертханасында.

    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Батыс Қараханды наймандар жойды дейді — бұл қате: батыста — Хорезмшах Мұхаммед (1212), шығыста — наймандар (1213). Қарақытайды жойған — найман Күшлік (1212).

    7

    Наймандар мен керейттер

    9-сабақтаспаны жылжытыңыз

    840 жылы Ұйғыр қағанаты құлады. Осыдан кейін наймандар мен керейттер мемлекеттерінің қалыптасуы басталды: мемлекет бір күнде құрылмайды, бұл — ұзаққа созылатын тарихи үдеріс.

    Наймандар мен керейттер қидандардың Ляо империясының басты қарсыластары болды, XI ғасырда оның құрамына кірді. 1125 жылы Ляо құлағаннан кейін екеуі де дербес мемлекетке айналды.

    Наймандар: Ертіс пен Орхон бойында қалыптасты; аумағы — Шығыс Қазақстан мен Батыс Моңғолия. «Найман» — сегіз: құрамында 8 тайпа болды. Орталық билікті нығайту үшін христиан дінінің несториандық бағытын ұстанды. Астанасы — Орхон бойындағы Балықты. Гүлдену кезеңі — XII ғасырдың екінші жартысы (1150–1200 жж.): қала мәдениеті мен егіншілік дамыды. Көршілері: батыста — Ертісті мекендеген қыпшақтар, солтүстікте — Енисей қырғыздары, шығыста — керейттер.
    Керейттер: XII ғасырда қалыптасты; солтүстікте Орхон өзенінен оңтүстікте Хуанхэ өзеніне дейінгі жерді алып жатты. Бас ордасы — Битөбе, қазіргі Ұланбатырға жақын. XII ғасырдың екінші жартысында Тоғырыл хан (Ван хан) тұсында мемлекет дамыды; ол да несториан болды. Шыңғысхан бағындырған халықтардың ішінде керейттер ең сауаттылары саналды: олар Шыңғысханның хатшылары болды.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    Ұқсас атауларНаймандар ма, керейттер ме?
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Битөбені наймандардың астанасы дейді — бұл қате: Балықты — наймандардың астанасы, Битөбе — керейттердің бас ордасы. Тоғырыл — керейт ханы, Күшлік — найман. Несториан дінін екеуі де ұстанды.

    8

    Жалайырлар, басқару жүйесі және моңғол жаулауы

    9-сабақдеректі жинаңыз
    Бөлімді басыңыз: әскер қалай бөлінді?
    ТІРЕК ДАТАЛАР

    Жалайырлар туралы деректер моңғол жылнамаларында кездеседі. Зерттеушілер жалайырларды Жамұқа басқарды дейді. Жамұқа — Темучиннің бірде ең жақын досы, бірде ең қатал қарсыласы. Екеуі ант беріп достасқан еді. Бірақ атақ пен байлық Темучинге тигенде, Жамұқа жалайырларға барып, өзін ғұрхан деп жариялады. Кейін Шыңғысхан Жамұқаны жеңіп, өлтірді.

    Шыңғысханның қолбасшысы Мұқылай да жалайыр тайпасынан шыққан. XIII–XIV ғасырларда жалайырлар қазақ жеріне қоныстанып, қазақ халқының құрамына енді. Жалайыр тайпасынан шыққан тарихшы — Қадырғали Жалайыр (толық есімі — Қадырғали Қосымұлы Жалайыр).

    Басқару жүйесі. Найман, керейт, жалайыр мемлекеттерінің құрылымы ұқсас болды: билік мұрагерлік жолмен берілді, мемлекет басшысының титулы — хан. Әскер ондық, жүздік, мыңдық болып бөлінді; бұл жүйе кейін Шыңғысхан әскерінде де қолданылды.
    • XII ғ. соңы — XIII ғ. басы — билік үшін талас-тартыстан найман мемлекеті екіге бөлінді.
    • 1201 ж. — наймандар құрылтай өткізіп, моңғолдарға қарсы одақ құрды, бірақ одақ жеңілді.
    • 1203 ж. — Темучин бір кезде өзін қолдаған керейттерді бағындырды.
    • 1204 ж. — моңғолдар наймандарды толық талқандады; наймандардың бір бөлігі Жетісуға қарай ауды.

    Үш мемлекетті де моңғолдар жаулап алып, өз құрамына қосты.

    Кім, қашан, қайда, не істедіДеректі жинаңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде жалайыр тайпасынан шыққан тарихшы — Махмұд Қашқари дейді — бұл қате: жалайыр тарихшысы — Қадырғали Жалайыр (тестте «Қ. Қосымұлы» деп те жазылады). 1201 — найман құрылтайы, 1204 — наймандардың толық жеңілуі. Жетім Темучинді қолына алған — керейттер, бірақ кейін оларды да бағындырған — Шыңғысхан.

    9

    Қыпшақ хандығы және Дешті Қыпшақ

    10-сабақкартадан табыңыз

    Қыпшақ хандығы XI–XIII ғасырларда өмір сүрді. «Қыпшақ» этнонимі деректерде ертерек — VIII–IX ғасырларда кездеседі. Орыс жылнамаларында қыпшақтар — саны көп әрі күшті тайпа: олар Ұлы даланы биледі, даланың атауы да солардың атымен аталды.

    Кезеңді басыңыз: хандық бірден пайда болған жоқ.

    Қыпшақтар оғыздарды ығыстырып, олардың жерін иеленді. XI ғасырда олар Жетісудан басқа бүкіл Қазақстан аумағын биледі.

    Дешті Қыпшақ — «қыпшақ даласы»: шығыста Алтай тауларынан батыста Дунай өзеніне дейінгі жер.

    Хандық оң қанат пен сол қанатқа бөлінді: әскерде — оң қанат, сол қанат, орталық; мемлекетті басқаруда — батыс бөлік пен шығыс бөлік. Негізгі астаналардың бәрі қазіргі Қазақстан жерінде болды.

    ҚанатАстанасыӨзеніӘулеті
    Оң (батыс)СарайшықЖайықТоқсоба
    Сол (шығыс)СығанақСырдарияЕлбөрі
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    Картадан табыңызҚанаттарды және олардың астаналарын табыңыз.
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде сол қанаттың астанасы Сарайшық дейді — бұл қате: оң қанат (батыс) — Сарайшық, Жайық бойында; сол қанат (шығыс) — Сығанақ, Сырдария бойында. Тоқсоба — батыс, Елбөрі — шығыс әулеті. Жетісу Дешті Қыпшаққа кірмеген.

    10

    Қыпшақтар: атаулар, деректер, хандықтың аяқталуы

    10-сабақатауларды басыңыз
    Атауды басыңыз: бір халықты әр ел өзінше атады.

    Бір халықты әр ел өзінше атады: Шығыста — қыпшақ, Русьте — половцы, Еуропада (венгрлерде) — команы немесе кундар.

    Хан билігі мұрагерлік жолмен әкеден балаға берілді. Жоғарғы ханнан бөлек әр рудың өз басшысы болды. Қоғамда мүлік теңсіздігі айқын көрінді: бай мен кедей болды.

    XI ғасырда қыпшақтар оғыздармен, салжұқтармен, Хорезмшахпен және Қарахан әулетімен күресті. XII ғасырдың екінші жартысында қыпшақ ақсүйектері Хорезммен жақындасты. Сыр бойындағы қалалар мен Маңғыстау үшін көп күрес жүрді: Сырдария бойында ірі қалалар болды.

    Деректер. Пархоменко қыпшақтар мен славян тайпаларының қарым-қатынасын зерттеп, жаугершілік жоғары болмады деп жазды. Махмұд Қашқари қыпшақтар туралы мәлімет берді. Ибн Хордадбек IX ғасырда «Жолдар мен елдер кітабын» жазды. Қыпшақтарда 16 қала болған; «Худуд әл-Алам» бойынша қарлұқтарда — 25.

    Қыпшақтар Хорезммен ұзақ соғысты. XIII ғасырдың басында Хорезм қыпшақ жерін басып алды, кейін Шыңғысханның Моңғол империясы келді. Осылай Қыпшақ хандығының саяси тарихы аяқталды.

    Қыпшақтар туралы есте сақтайтын деректер — карточкаларды аударыңыз:

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде қыпшақтар «Жабғу мемлекетінің» құрамында болды дейді — бұл қате: жабғу — мемлекет емес, билеушінің титулы. Қыпшақтар Батыс Түрік және Қимақ қағанаттарының құрамында болды. «Жолдар мен елдер кітабы» — Ибн Хордадбек; хандықты алдымен Хорезм, кейін моңғолдар басып алды.

    11

    Ұлы Жібек жолы: пайда болуы және жойылуы

    10-сабақтаспаны жылжытыңыз

    Б. з. д. 138 жылы Қытай императоры У-ди тапсырмасымен Чжан Цянь батыс елдеріне елшілікке аттанды. Мақсаты — батыстың мәдениеті мен техникасын зерттеу. Елшілік 13 жылдан кейін Қытайға оралды. Осыдан кейін сауда жолы дами бастады.

    Ұлы Жібек жолы б. з. д. II ғасырдан тұрақты жұмыс істеді. II–V ғасырларда ол шығыста Хуанхэ өзенінен басталып, Қашқария, Ферғана, Самарқанд, Бұхара, Сирия арқылы Рим қаласына дейін жетті.

    Жібек матасы — жолдағы халықаралық валюта: ол өте құнды болды. VI ғасырда (550 жылдары) түріктер жолдың бір бөлігін бақылап, одан табыс тапты: сауда, мәдениет, ғылым дамыды.

    Ұлы Жібек жолы XV ғасырда жойылды. Себебі — Ұлы географиялық ашылулар: теңіз жолы құрлық жолынан арзан әрі жылдам болды. Құрлықта түйе мен атқа жүк артылады, олар шаршайды, су мен азық керек, жол ұзаққа созылады.

    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Чжан Цянь Еуропаға жетті дейді — бұл қате: ол батыс елдеріне — Орталық Азияға барып, 13 жылдан кейін оралды. Жолдың жойылу себебі — теңіз жолдары (Ұлы географиялық ашылулар), моңғол шапқыншылығы емес.

    12

    Керуендер, баж және жол бойындағы қалалар

    10-сабақжоспарды басыңыз
    Керуен сарайдың бөлігін басыңыз.

    Жол бойымен керуендер жүрді. Керуенмен бірге аудармашылар, саудагерлер, елшілер және дін таратушылар өтті. Осы жол арқылы әлемге тек тауар ғана емес, дін, мәдениет, ғылым таралды.

    Өзге мемлекеттің жерінен өту үшін саудагерлер сол елге салық (баж) төледі. Сондықтан орта ғасыр мемлекеттері жолды өз бақылауына алуға тырысты: бұл көп пайда әкелді.

    Жолаушыға тамақ пен демалыс керек. Сондықтан жол бойында қонақ үйлер, моншалар, базарлар, мешіттер мен медреселер пайда болды. Қалалар әуелі базар, сауда орталығы болып, кейін қала ретінде дамыды. Қазақстанның оңтүстігінде қалалардың көбеюінің нақты себебі — Ұлы Жібек жолы.

    Керуен сарай — керуеншілер мен олардың түйелеріне арналған қонақ үй: демалатын құжыралар, мал қоралары, аула. Тим — жабық сауда орны. Сардоба — құдық үстіндегі күмбезді су қоймасы, керуен сарай емес.
    Топтарға бөліңізКім керуенмен жүрді, жол бойында не салынды, жол арқылы не таралды?
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде жолдағы халықаралық валюта — алтын монета дейді — бұл қате: халықаралық валюта қызметін жібек матасы атқарды. Керуен сарай — керуеншілерге қонақ үй, сардоба — су қоймасы.

    13

    Төрт бағыт және жол бойындағы қалалар

    10-сабақбағыттарды басыңыз

    Қытайдан шыққан жол Жетісуға келіп, тармақтарға бөлінді: бірі Еуропаға, бірі Азияның басқа елдеріне. Себебі — түрік қағандарының ордалары Жетісуда, жол бойында орналасты; ал VII ғасырда Ферғана арқылы өтетін жол соғыс-қақтығыстардан қауіпті болды.

    1. 1-бағыт — Арал теңізінің жанынан Сырдария, Шу, Жетісу арқылы Жоңғар қақпасына, одан Сары өзенге (Хуанхэ). Осы жолмен Үндістанның дәмдеуіштері келді.
    2. 2-бағыт — Тараз арқылы: түргеш, қарлұқ, кейін Қарахан әулетінің экономикалық-сауда орталығы. Тараздан жол солтүстікке — Ертіске, одан Енисей қырғыздарына жетті.
    3. 3-бағыт — Сырдария бойымен: Отырар (Фараб), Шауғар, Янгикент, Сауран, Ашнас. Жетісудағы Навакенттен шыққан жол Суябқа жетті.
    4. 4-бағыт — Жетісудың оңтүстік-шығысын байланыстырды: Талхиз, Есік, Түрген арқылы Іле өзеніне, Қапшағай шатқалынан әрі Қойлыққа — қарлұқ билеушілерінің бір ордасына және Алмалыққа.
    Қазіргі атауыЕскі атауы
    ОтырарФараб
    ТүркістанЯсы
    СайрамИспиджаб

    Ірі сауда орталықтары — Испиджаб, Кедер, Отырар, Тараз, Навакент.

    Бағыттың көрсеткісін басыңыз.
    Картадан табыңызЖол бойындағы қалаларды табыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде Отырардың ескі атауы — Ясы дейді — бұл қате: Отырар = Фараб, Түркістан = Ясы, Сайрам = Испиджаб. Тараз — 2-бағыттың сауда орталығы: одан жол солтүстікке, Ертіске кетті.

    14

    Монеталар, ғылым және ЮНЕСКО

    10-сабақмонеталарды басыңыз

    Жол бойынан түрлі монеталар табылды: Сауран қаласынан — мыс монеталар, Түркістан қалаларынан — күміс монеталар. Күміс теңгелер Кіші Азия мен Еуропаның сарайларында да соғылды.

    Монета соғу — мемлекеттің тәуелсіздігі мен билеушінің жоғары мәртебесінің белгісі. Қарақытайлар бағынған елдерден алтын динармен салық алды.

    Жол арқылы ғылым да тарады: әл-Бируни мен Ибн Сина еңбектері Шығыс пен Батысқа жетіп, медицинаның дамуына әсер етті.

    Жол бүгін2014 жылы Ұлы Жібек жолының ескерткіштері ЮНЕСКО-ның мәдени мұра тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО — Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы. Жол бойында 30-дан астам тарихи және археологиялық ескерткіш бар. ЮНЕСКО «Жібек жолы» бағдарламасын қабылдады: мақсаты — жол бойындағы халықтардың ғасырлар бойғы байланысын нығайту.
    Монетаны басыңыз.
    Себеп пен салдарЖолдың салдарын себебімен қосыңыз.
    ТІРЕК ДАТАЛАР
    !
    ҰБТ тұзағы

    Кейде мыс монеталар Түркістан қалаларынан табылды дейді — бұл қате: мыс монеталар — Сауранда, күміс монеталар — Түркістан қалаларында табылды. Ұлы Жібек жолы ЮНЕСКО тізіміне 2014 жылы енді.

    15

    Тақырып хронологиясы

    8–9-сабақтароқиғаларды орналастырыңыз

    Қарахан мемлекетінің құрылуынан 1212 жылға дейінгі сегіз оқиға. Тексергеннен кейін олар таспадағы өз жылдарына орналасады.

    16

    ҰБТ тапсырмаларын талдау

    8–10-сабақтарқадамдап ашыңыз

    B және C деңгейіндегі тапсырмалар. Емтихандағыдай ойланамыз: картада не көрінеді немесе мәтінде не айтылады → қай дәуір → кім және не істеді.

    Карталардағы мемлекет шекаралары, орындар мен жолдар — шамамен жасалған реконструкциялар. Сызбалар мен 3D-реконструкциялар жеңілдетілген.