Орталық Азия — бес мемлекетті қамтитын аймақ: Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Қырғызстан. Бұл атау КСРО ыдырағаннан кейін (1991 ж.) қолданыла бастады.

Заманауи физикалық географияда бұл ұғым кеңірек: бес мемлекетке Моңғолия, Солтүстік Қытай, Ауғанстан және Иранның солтүстік-шығысы қосылады.

Ресей империясы кезінде, 1917 жылға дейін, «Орта Азия» атауы қолданылды. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы Түркістан өлкесіне кірді: 1886 жылы «Түркістан өлкесін басқару туралы ереже» қабылданды. Әкімшілік бөлініс физикалық-географиялық қағидатқа негізделді: қазақ жерінде Түркістан және Дала генерал-губернаторлықтары болды. «Дала» атауы — қазақ даласының табиғатына байланысты.

Кеңес кезеңінде «Қазақстан және Орта Азия» деп айтылды: Қазақстанды Орта Азияға қоспады, себебі оның аумағы өте үлкен. Орта Азия деп қалған төрт республиканы атады.

«Орта Азия» ұғымын ғылымға алғаш енгізген зерттеушілер — неміс ғалымдары Карл Риттер мен Александр Гумбольдт (XIX ғасыр).

Орталық Азия өркениеттері туралы жазба деректер — төрт топ. Олар тек Қазақстан туралы емес, бүкіл Орталық Азия туралы мәлімет береді.

Антикалық (грек-рим тарихшылары): «тарихтың атасы» Геродот — «Тарих»; Страбон — «География» (17 кітап); Үлкен Плиний — «Жаратылыстану тарихы»; Птолемей — «География», онда Александр Македонскийдің жорықтары айтылады. Ғұндар туралы Аммиан Марцеллин жамандап, Приск мақтап жазды.

Қытай: Чжан Цянь — б. з. д. II ғасырда батыс елдеріне сапар шекті; Сыма Цянь — б. з. д. I ғасыр, «Тарихи жазбалар», онда Қаңлы мемлекеті сипатталды.

Иран: б. з. д. I мыңжылдықта пайда болған зороастризм дінінің қасиетті кітабы — «Авеста»; парсы патшасы I Дарий сақ жеріне жорығы туралы Бехистун жазбаларында айтты.

Түркі: ортағасырлық Орхон-Енисей жазбалары (Моңғолия). Олардың құпиясын 1893 жылы Томсен ашты, алғашқы аудармаларын Радлов жасады.

1889 ж. — Пантусов Жетісудағы петроглифтерді (тасқа қашалған суреттерді) зерттеп, үш қорғанға қазба жүргізді. 1893–1894 жж. — Бартольд Шу, Талас, Іле өзендерінің бойын зерттеді. 1920–1930 жж. — қола дәуірінің ескерткіштері зерттелді.

1946 ж. — Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды, Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты ашылды. Зерттеу орталығын Әлкей Марғұлан басқарды.

1954 ж. — Кемел Ақышев Іле археологиялық экспедициясын бастады: Бесшатыр қорғандары мен Таңбалы петроглифтері зерттелді. 1969 ж. Ақышев Есік қорғанын қазды. 1970 ж. — Мир Қадырбаев петроглифтерді зерттеді. 1980 ж. — Виктор Зайберт Ботай қонысын ашып зерттеді: жылқы алғаш осында қолға үйретілгені дәлелденді. 2004 ж. — Таңбалы (Тамғалы) петроглифтері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді.

Орталық Азияда тоғыз отырықшы егіншілік өркениеті болды: Марғұш, Бактрия, Хорезм, Соғды, Фергана, Шаш, Сырдария, Жетісу, Шығыс Түркістан. Олардың атаулары жергілікті жердің атымен байланысты. Үш мәдени ошақ — Шаш, Сырдария, Жетісу — Қазақстанмен тікелей байланысты.

Марғұш — қола дәуірі, Мұрғап жазирасы; мұнда хаумаварга сақтары өмір сүрді. Мәдениеті Әмудария төменгі ағысы мен Бактрияға дейін таралды, оны «Оқыс өркениеті» деп те атайды. Қалалары — Намазға-Төбе, Алтын-Төбе; б. з. д. II мыңжылдықта астанасы — Гонур. Б. з. д. I мыңжылдықта мұнда Мерв қаласы пайда болды.

Хорезм — Әмудария төменгі ағысы, астанасы Топырақ-қала; б. з. д. II мыңжылдық. Соғды — Әмудария мен Сырдария арасы, қаласы Маракант (қазіргі Самарқанд); соғдылықтардың өз жазуы болды, сауда мен қолөнер дамыды.

Фергана — таулар арасындағы ойпат. Ахеменидтер мен Александр Македонский империясының құрамында болған. Б. з. д. III — б. з. VI ғасырларда мұнда Давань мемлекеті болды: Сыма Цянь бойынша, оның 70 қаласы болған. Солтүстігінде ғұндар, шығысында Қытайдың Хань империясы, оңтүстік-батысында Бактриядағы юэчжи мемлекеті орналасты. Фергана арқылы Жібек жолы өтті; VI ғасырда (Түрік қағанаты 552 жылы құрылды) Фергана Түрік қағанатының құрамына өтті.

Шаш — қазіргі Ташкент; Шыршық пен Ангрен өзендерінің аңғары, Сырдарияның оң жағалауы. Б. з. д. I мыңжылдықта Ташкент пен Шымкент аралығында 30-дан астам қала болды. Сырдария ошағы — Шаштың солтүстігі, Сырдарияның орта ағысы. «Авестада» Қаңға тауы аталады, Сыма Цянь бұл өңірді Қаңлы деп атады. Орталығы — Арыс пен Сырдария қосылған жердегі Отырар; моңғол шапқыншылығынан кейін мұсылман жылнамалары бұл өңірді «Түркістан» деп атады.

Жетісу — Балқаш пен Ыстықкөл аралығы, Қазақстанның оңтүстік-шығысы; ежелде мұнда Үйсін мемлекеті болды. Шығыс Түркістан — Тянь-Шаньнан Тарым өзеніне дейінгі аймақ: Қашқар, Жаркент; б. з. д. I мыңжылдықта Тақламакан шөліндегі жазираларда пайда болды.

Энеолит (мыстас дәуір) — тас дәуірі мен қола дәуірінің арасындағы өтпелі кезең. Адамдар мысты да, тасты да қатар қолданды — сондықтан «мыстас» деп аталды. Дәуірлер сол заманда ең көп қолданылған затқа қарай аталады. Энеолит б. з. д. III–II мыңжылдықтарды қамтиды.

Ботай мәдениеті (тестте — Ботай-Терсек) — Солтүстік Қазақстандағы энеолит мәдениеті. Ботай қонысы б. з. д. 3700–3100 жылдары өмір сүрген: бұл — энеолиттің ең ерте ескерткіштерінің бірі. Мұнда жылқы әлемде алғаш қолға үйретілді.

Ботайлықтардан атқа міну мәдениеті қалыптасты: ер-тұрман, ат әбзелдері. Атқа міну үшін шалбар керек болды — ол да көшпелілерде пайда болды. Жылқы көшпелі өркениеттің дамуына үлес қосты: бір орында тұрмай көшу үшін көлік керек.

Көне шұңқыр мәдениеті (энеолит және ерте қола, б. з. д. 3600–2300 жж.) Ұлы даланың батыс бөлігін қамтыды. Мәйітті терең шұңқырға, шалқасынан, тізесін бүгіп жерлеген, үстіне бояу сепкен; адаммен бірге жануарларды да көмген.

Қазақстанда қола дәуірі б. з. д. XVIII–VII ғасырларды қамтиды. Қола — мыс пен қалайының қорытпасы. Б. з. д. II мыңжылдықтың басында дала тұрғындары қола қорытуды меңгерді.

Қола дәуіріндегі басты өзгерістер:

1. тұрақты қоныстар салына бастады;
2. дөңгелекті көлік пайда болды, әскери іске соғыс арбасы енді;
3. қола құю мен кен өндіру дамыды.

«Авеста» бойынша жауынгерлердің қамқоршысы — Митра құдайы: ол аспанда әскери арбамен жүреді деп сенген. Сондықтан адамдар соғыс арбасын маңызды санады.

Мыс өндіру б. з. д. II мыңжылдықта басталды, б. з. д. XVIII–XII ғасырларда кен өндіру кеңейді. Ірі ошақтар — Сарыарқа (Орталық Қазақстан) мен Алтай (Шығыс Қазақстан); Орталық Қазақстаннан 500-ден астам ежелгі кен орны анықталды.

Қазақстандағы қола дәуірі Андрон дәуірі деп те аталады: андрондық тайпалар көп өмір сүрді, ескерткіштерінің басым бөлігі Оңтүстік Орал мен Қазақстанда кездеседі. Андрондықтар 4 дөңгелекті жүк арбаларын және атқа жегілген 2 дөңгелекті әскери арбаларды пайдаланды. Басты шаруашылығы — мал шаруашылығы. Андрон қоғамында ер адамның мәртебесі өсті: кен өндіру, металлургия, жер жырту, тайпалар арасындағы соғыс физикалық күшті талап етті.

Мәдениеттердің басты айырмашылығы — жерлеу салты, қоныстары мен орналасқан аймағы: Қазақстанның әр өңірінде өмір салты әртүрлі болды.

Сынтасты (б. з. д. XXI–XVII ғғ.) — Ресейдегі Орал жазығы: сазбалшықтан салынған дөңгелек немесе тікбұрышты қоныстар; адамды екі дөңгелекті арбамен және жылқымен бірге жерлеген. Басты ескерткіштері — Арқайым мен Сынтасты.

Петров (XVII–XVI ғғ.) — қоныстар айналасында қорғаныс орлары; балалар мен жауынгерлер бөлек жерленген — жауынгерлердің мәртебесі жоғары болған; тастан құрастырылған кесенелер.

Алакөл (XVII–XIII ғғ.) — топырақ пен тастан үйілген қорғандар; мәйітті шынтағын бүгіп, сол жағымен, басын батысқа қаратып жерлеген.

Федоров (XV–XII ғғ.) — Тобыл мен Ертіс бойы: қоныстар өзеннің биік жағалауында тізбек болып орналасты.

Сарғары (XIII–VIII ғғ.) — 200-ден астам қоныс пен 40 қорым; ерекше белгісі — жапсырма қыш ыдыстар.

Беғазы-Дәндібай (X–VIII ғғ.) — қола дәуірінің соңғы кезеңі, Орталық Қазақстан: мал шаруашылығы мен қола металлургиясы дамыды; бай адамдар жерленген жерге үлкен тас кесенелер тұрғызды.

Қола дәуірінен кейін темір дәуірі келеді; ол ерте және кейінгі болып бөлінеді. Ерте темір дәуірі — б. з. д. I мыңжылдық: бұл кезде сақ, сармат, қаңлы, үйсін тайпалары өмір сүрді.

Ерте темір дәуірінде климат құрғады: шөп азайып, жауын-шашын кеміді. Мал жайылымын іздеп, адамдар бір орыннан екінші орынға көшті — көшпелілік (номадизм) қалыптасты. Ол еркін таңдаудан емес, климаттан туды.

Парсылар сақтарды «сақа», көне қытай деректері «сэ» деп атады. Сақтар туралы парсы жазбалары (б. з. д. VI ғасырдың соңы), Геродот және қытай жылнамалары жазды. Б. з. д. 519 жылы парсы патшасы I Дарий сақ жеріне жорық жасағанын Бехистун жазбаларында айтты.

Тиграхауда — «шошақ бөріктілер», Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы. Хаумаварга — хаома сусынын дайындағандар, Мұрғап аңғары (Түрікменстан). Парадарая — «теңіздің арғы жағындағы» сақтар, Сырдария бойы. Массагеттер мен дайлар — Сырдарияның төменгі ағысы, Арал маңы; дайлардан бөлінген парн тайпасы Иранда Аршакидтер империясын құрды. Исседондар — Орталық Қазақстан: оларды Тасмола мәдениетімен (б. з. д. VI–III ғғ.) байланыстырады. Аримаспылар — Шығыс Қазақстан, алтынға бай өлке: олар туралы «алтынды қорыған қырандар» аңызы сақталған.

Сарматтар (Геродотта — савроматтар) — Қазақстанның батысы, Еділ мен Жайық бойы. Б. з. д. III ғасырда дай-массагеттердің ығыстыруымен олар Ұлы даланың батысындағы жерлерін тастап кетті. Сармат қоғамында әйелдің рөлі жоғары болды: қыз тұрмысқа шығу үшін бір жауды жеңуі керек еді. Елді әскери қолбасшылар басқарды — әскери демократия; одан төмен — көсемдер мен ақсүйектер, ең төменгі сатыда — егіншілер. Сарматтар сақтарға және Қара теңіз маңындағы скифтерге ұқсас болды (сақтарды «азиялық скифтер» деп те атайды). Олардың құрамында роксаландар, аорстар, сирактар болды.

Ерте темір дәуірінде бес тайпалық одақ болды: сақтар, сарматтар, қаңлылар, үйсіндер, ғұндар. Олардың басшыларының титулдары әртүрлі еді.

Қаңлы, үйсін, ғұн мемлекеттерінің тарихы, басқаруы мен соғыстары — келесі тақырыптарда.