VI–IX ғасырларда Қазақстан жерінде бірнеше түркі мемлекеті өмір сүрді: Түрік қағанаты, Батыс түрік және Шығыс түрік қағанаттары, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ мемлекеттері.

Олардың мәдениеті бір-бірімен сабақтас болды: көшпелі шаруашылық, қала өркениеті, керуен саудасы мен руна жазуы осы кезеңде қатар дамыды. Бұл сабақта — мемлекеттердің саяси тарихы емес, олардың мәдениеті.

Металл. Түркілер темір өндіруді жақсы меңгерді. Оған дәлел — 546 ж. Жужан қағаны Анагуйдің түркілерді «менің темір қорытатын тұтқыным» деген сөзі.

Мал шаруашылығы — күн көрудің негізгі кәсібі. Көп өсірілгені — жылқы мен қой, кейін түйе. Аз өсірілгені — ірі қара (сиыр). Түркілер аңшылықпен де айналысты.

Егіншілік оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда дамыды: бұл өңірдің климаты суармалы егіншілікке қолайлы. Араб ғалымы әл-Идриси көшпелілердің жерді өңдеп, егін еккенін жазды. Қытай елшілерінің деректері бойынша, қала халқының бір бөлігі жер өңдеді, екінші бөлігі саудамен айналысты.

Сән-салтанат. Түрік қағанының ордасына келген Византия елшілері қағанның зәулім киіз үйіне, алтын тағына және алтын тауысына таң қалды. Бұл туралы византиялық тарихшы Менандр жазып қалдырды.

VI–IX ғасырларда қала мәдениеті оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда қалыптасты, өйткені осы өңірден Ұлы Жібек жолы өтті. Керуендер тоқтайтын жерлерде қонақ үй, базар, шеберхана пайда болып, қала орталықтары осылай өсті. Алғашында қалалар сауда орталығы — базар қызметін атқарды.

• Тараз — ірі сауда орталығы, «көпестер қаласы»: көпес — саудагер деген сөз.
• Суяб — Шу өзені бойындағы бірқатар түркі мемлекеттерінің астанасы.
• «Худуд әл-Алам» дерегі бойынша, қарлұқтар елінде 25 қала мен қоныс болды.
• Ақыртас — Жамбыл облысындағы ғимарат, Қарлұқ қағанаты тұсында салынды. Аңыз бойынша, ол сүйген жары үшін салынған.
• Суяб пен Навакент қалаларынан будда храмдарының орны табылды: Жібек жолымен әр өлкеден келген адамдар өз дінін де әкелді.

Үйдің сыртын әдемілеу үшін қабырғаларды зооморфты (жануар бейнелі) және өсімдік өрнектерімен әрледі.

Сауданың үш бағыты:

1. елдер арасындағы халықаралық сауда;
2. қалалар мен егіншілік аймақтар арасындағы сауда;
3. қалалар мен көшпелі дала арасындағы сауда: мысалы, қала тұрғыны қыш құмыра сатады, көшпелі сүт пен тері әкеледі.

Кейбір зерттеушілер түркілерде жазу болмаған деп тұжырымдады. Бұны жоққа шығаратын дерек — Орхон-Енисей руна ескерткіштері: олар Орхон мен Енисей өзендерінің бойынан табылды. «Руна» сөзінің мағынасы — құпия.

• 568 ж. түрік елшісі Маниах Византия императорының сарайына қағанның хатын апарды — бұл түркілерде жазу болғанының дәлелі.
• 582 ж. түрік қағандары — Бұмын мен Мұқан туралы алғашқы құлпытас орнатылды (Бұғыт ескерткіші).
• Шығыс түрік қағанатының билеушісі Білге қаған мен оның қолбасшысы Күлтегін ескерткіштері — руна жазуының ең үлкен үлгісі. «Мәңгі тасқа» сызып жазған сөздердің авторы — Йолығ тегін.
• Түркілер тасқа ғана емес, ағашқа да арнайы әдіспен ойып жазды.

XVIII ғ. еуропалық ғалымдар руна ескерткіштерін зерттей бастады, бірақ оларды ұзақ уақыт ешкім оқи алмады. 1893 ж. дат ғалымы Вильгельм Томсен «Тәңір» сөзінің құпиясын ашып, руна жазуын оқуға жол ашты. Бұл ескерткіштерді В. Радлов та зерттеді, ал С. Малов «Көне түркі жазуының ескерткіштері» еңбегін жазды.

X–XIII ғасырлар — Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің гүлдену кезеңі. Бұл өркендеу Ұлы Жібек жолымен тікелей байланысты болды. Алдыңғы VIII–IX ғасырлармен салыстырғанда қалалардың саны мен аумағы 20–30 есеге өсті.

Қалалар көбіне Шу, Талас және Сырдария өзендерінің бойында тұрақты салынды: сауда осы жерде қарқынды жүрді. Қазақстанның оңтүстігінде Кедер, Ясы, Жент, Баршынкент сияқты қалалар пайда болды.

Жүсіп Баласағұни «Құтты білік» еңбегінде сол кездегі адамдардың отырықшы қала өміріне бейімделгенін жазды.

Кесенелер ҰБТ-да жиі сұралады. Оларды екі топқа бөліп есте сақтаған тиімді.

Ұлытаудағы кесенелердің қайсысында кім жерленгені нақты белгісіз: мысалы, Жошының өз кесенесінде жерленгені нақты анықталмаған.

Картадан табыңыз: Жібек жолы бойындағы X–XIII ғасырлардың сауда қалалары.

751 ж. Атлах шайқасында түркілер мен арабтар Қытай әскерін жеңді. Осыдан кейін Қазақ жерінде ислам діні мен ислам мәдениеті тарай бастады.

960 ж. Қарахан мемлекетінің билеушісі Мұса исламды мемлекеттік дін деп жариялады — түркі әлемінде алғаш рет. Ескі қола айнаға араб тілінде: «Кімде-кім Аллаға сенсе, оған қауіп жоқ» деп жазылған.

Шоқан Уәлиханов халық дінді қосарлы қабылдағанын жазды: бір адам исламды, басқасы бұрынғы тәңіршілікті ұстанды. Ислам мәдениетке, саяси өмірге, ғылым мен медицинаға да ықпал етті.

X–XIII ғасырлардағы ғылым мен білімнің дамуын ғалымдардың есімі, туған жері және еңбектері арқылы есте сақтаймыз.

Әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде қала адамдары бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болып, бір-біріне көмектесуі керек деп жазды. Әл-Бируни Жердің Күнді айналатыны туралы ойды Коперник пен Галилейден бірнеше ғасыр бұрын айтты. Қожа Ахмет Ясауи өмірін ғылымға, білімге және тақуалыққа арнады.

Орта ғасырларда әлем төрт патшалыққа бөлінеді деген түсінік болды.

Түркі мәдениетінің ықпалы. Ғұндар, кейін олардың ұрпақтары — түркілер — басқа жақтарға қоныс аударып, тілі мен дінін таратты. Дунайдың төменгі ағысында өмір сүрген оңтүстік славяндар мен фракиялықтарға түркі бұлғарлар келіп араласты — қазіргі болгар халқы осылай қалыптасты. Түркілер венгрлер мен басқа шығыс еуропалық халықтардың қалыптасуына да ықпал етті.

Орыс тарихшысы Карамзин Бұхара мен Қыпшақ елінде күміс ақша «теңге» деп аталғанын жазды: орыстың «деньга» сөзі осыдан шыққан, ал мыс ақшаны орыстар «пул» деп атады (түркіше — «пұл»). Үндістаннан Орталық Азияға буддизм келді, кейін христиан және ислам діндері тарады.